Հայաստանի գյուղատնտեսական արտահանման մասին խոսելիս հիմնականում ուշադրության կենտրոնում են ծիրանը, դեղձը, խաղողը, լոլիկը, պղպեղը և այլ թարմ մթերքներ։ Սակայն վերջին տարիների տվյալները ցույց են տալիս մեկ այլ գործընթաց․ վերամշակված գյուղմթերքի արտահանման որոշ ուղղություններ աճում են շատ ավելի արագ, քան թարմ արտադրանքի դեպքում։
Այս փոփոխությունը կարևոր է, քանի որ վերամշակումը գյուղատնտեսական հումքին կարող է ավելացնել արժեք, երկարացնել պահպանման ժամկետը և նվազեցնել այն ռիսկը, երբ ֆերմերը ստիպված է բերքը վաճառել հենց բերքահավաքի շրջանում։
1. Որքա՞ն է Հայաստանի ագրոպարենային արտահանումը
ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության տվյալներով՝ 2024 թվականին Հայաստանի ագրոպարենային արտադրանքի արտահանումը կազմել է 1.3365 մլրդ դոլար՝ 2023 թվականի 1.1809 մլրդ դոլարի դիմաց։
Այսինքն՝ մեկ տարում աճը կազմել է մոտ 13%։
Ագրոպարենային արտաքին առևտրաշրջանառությունը 2024-ին կազմել է 2.8253 մլրդ դոլար, որից 1.4888 մլրդ դոլարը ներմուծում էր։ Ագրոպարենային ապրանքների արտահանումը կազմել է Հայաստանի ընդհանուր արտահանման մոտ 10.2%-ը։ Նախարարությունը նշում է, որ արտահանման կառուցվածքում կարևոր տեղ ունեն թարմ մրգերն ու բանջարեղենը, խմիչքները, պահածոները և ձուկը։
Սա արդեն ցույց է տալիս, որ Հայաստանի ագրոպարենային արտահանումը միայն գյուղացու կողմից աճեցված թարմ բերքը չէ․ դրա զգալի հատվածը անցնում է վերամշակման, փաթեթավորման և պատրաստի սննդամթերքի արտադրության շղթայով։
---
2. 2026-ի առաջին յոթ ամիսները․ ընդհանուր ծավալը գրեթե պահպանվել է
2026 թվականի հունվար-հուլիսին Հայաստանի ագրոպարենային արտադրանքի արտահանումը կազմել է մոտ 849 մլն դոլար, նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի 865 մլն դոլարի դիմաց։
Տարբերությունը՝ մոտ 16 մլն դոլար կամ 1.85% է։
Այստեղ կարևոր է մի նրբություն․ որոշ հրապարակումներում 849 մլն դոլարը ներկայացվում է որպես ագրոպարենային արտահանում, իսկ ARKA-ի հրապարակման մեջ այն հստակ ներկայացված է որպես ցուցանիշ, որը չի ներառում թարմ մրգերն ու բանջարեղենը։ Հետևաբար այս թիվը պետք չէ մեխանիկորեն համեմատել թարմ և վերամշակված ամբողջ արտահանման հետ։
Բայց հենց այս տվյալն է հետաքրքիր վերամշակման տեսանկյունից․ 849 մլն դոլարի մեջ արդեն մտնում են մի շարք բարձրարժեք, վերամշակված ապրանքներ։
---
3. Վերամշակված արտադրանքի մի քանի ուղղություններում աճը շատ արագ է
2026 թվականի հունվար-հուլիսի տվյալները ցույց են տալիս բավական հետաքրքիր պատկեր։
Արտադրանքի ուղղություն| Փոփոխություն 2026-ին
Շշալցված կոնյակ| +19%
Կոնյակի սպիրտ| +12%
Մրգի և բանջարեղենի պահածոներ| +18%
Չրեր և չոր բանջարեղեն| +151%
Գինի| -8%
Մրգի և բանջարեղենի հյութեր| -1%
Տվյալները ներկայացրել է ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը։
Ամենաուշագրավ ցուցանիշը չրերի և չոր բանջարեղենի 151% աճն է։
Սա նշանակում է, որ վերամշակման մեջ կան ուղղություններ, որոնք ոչ միայն պահպանվում են, այլև շատ արագ ընդլայնվում են։
Միաժամանակ պետք է զգույշ լինել․ 151%-ը աճի տեմպն է, ոչ թե արտահանման մասնաբաժինը։ Մենք այս տվյալներից չենք կարող ասել, որ չրերը կազմում են ագրոպարենային արտահանման 151% կամ նույնիսկ դրա մեծ մասը։
---
4. Պահածոների արտահանումը նույնպես աճում է
Մրգի և բանջարեղենի պահածոների արտահանումը 2026 թվականի առաջին յոթ ամիսներին աճել է 18%-ով։
Սա կարևոր է հատկապես Հայաստանի գյուղատնտեսության համար։
Պատճառը պարզ է․ թարմ դեղձը, ծիրանը կամ այլ մթերքը սահմանափակ պահպանման ժամկետ ունի։ Եթե այն չի վաճառվում բերքահավաքի շրջանում, արտադրողը կարող է կորուստ ունենալ։
Վերամշակումը փոխում է այդ շղթան.
ֆերմեր → հումք → վերամշակող գործարան → պահածո → պահեստ → արտահանում
Այս մոդելով արտադրանքը պարտադիր չէ նույն օրը վաճառել։
---
5. 2025-ի միջազգային առևտրի տվյալները ևս հետաքրքիր պատկեր են ցույց տալիս
ՄԱԿ-ի COMTRADE տվյալների հիման վրա Հայաստանի HS 20 խմբի՝ մրգերի, բանջարեղենի, ընկույզի և բույսերի այլ մասերի պատրաստուկների արտահանումը 2025 թվականին կազմել է մոտ 61.96 մլն դոլար։
2024 թվականին նույն ցուցանիշը մոտ 57.17 մլն դոլար էր։
Այսինքն՝ աճը կազմել է մոտ 8.4%։
Սա արդեն բավական կոնկրետ ցուցանիշ է հենց վերամշակված բուսական արտադրանքի համար։
Ավելին՝ այդ խմբի արտահանման մոտ 72.2%-ը բաժին է ընկել Ռուսաստանին։
2025-ին այդ խմբից միայն Ռուսաստան է արտահանվել մոտ 44.73 մլն դոլարի արտադրանք։
Այսինքն՝ այստեղ ունենք երկու տարբեր գործընթաց.
վերամշակված արտադրանքի արտահանումը աճում է, բայց
արտահանման շուկան դեռ խիստ կենտրոնացած է Ռուսաստանի վրա։
Սա կարևոր ռիսկ է հայկական վերամշակողների համար։
---
6. Իսկ թարմ մթերքի մասշտաբը որքանո՞վ է մեծ
2025 թվականին Հայաստանից արտահանվել է մոտ 146,500 տոննա թարմ միրգ և բանջարեղեն։
2024 թվականի համեմատ ծավալն աճել է մոտ 1.4%-ով։
Այդ ծավալի մոտ 90%-ը գնացել է Ռուսաստան։
Այս թիվը շատ կարևոր է։
146,500 տոննա թարմ արտադրանքը ցույց է տալիս, որ Հայաստանի գյուղատնտեսական արտահանման մոդելում թարմ արտադրանքը շարունակում է հսկայական դեր ունենալ։
Այսինքն՝ Հայաստանը դեռ ամբողջությամբ չի անցել «հումքից՝ պատրաստի արտադրանք» մոդելին։
---
7. Ինչու՞ է սա խնդիր
Թարմ արտադրանքի արտահանումը ունի մի քանի առանձնահատկություն.
Կարճ պահպանման ժամկետ։
Բերքը պետք է արագ վաճառվի կամ տեղափոխվի։
Տրանսպորտային բարձր ծախս։
Հատկապես հեռավոր շուկաների դեպքում։
Սեզոնայնություն։
Ծիրանը, դեղձը, խաղողը և բազմաթիվ այլ մշակաբույսեր հասանելի են տարվա սահմանափակ ժամանակահատվածում։
Գների տատանում։
Երբ նույն ժամանակ մեծ քանակությամբ բերք է հայտնվում շուկայում, գինը կարող է արագ նվազել։
Վերամշակումը այս ռիսկերի մի մասը նվազեցնում է։
Օրինակ՝
10 տոննա թարմ դեղձ → վերամշակում → հյութ/պյուրե/պահածո/չիր
Այս դեպքում վերջնական արտադրանքի քաշը, իհարկե, նույնը չի մնում, սակայն հումքը ստանում է ավելի երկար պահպանման ժամկետ և կարող է շուկա դուրս գալ ամիսներ անց։
---
8. Հայաստանի վերամշակման հզորությունները փոքր չեն
ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության ոլորտային տվյալներով՝ Հայաստանում գյուղմթերքի վերամշակման համակարգում առկա են բավական մեծ արտադրական հզորություններ։
Մրգերի և բանջարեղենի վերամշակման ոլորտում նշվում է մոտ 250 հազար տոննա տարեկան ընդհանուր հզորություն։
Խաղողի վերամշակման հզորությունը գնահատվում է մոտ 265 հազար տոննա տարեկան։
Կաթի վերամշակման՝ մոտ 490 հազար տոննա։
Մսի վերամշակման՝ մոտ 50 հազար տոննա։
Միայն չոր մթերքների և համեմունքների ուղղությամբ նշվում է մոտ 15 հազար տոննա տարեկան հզորություն։
Սակայն այստեղ նույնպես պետք է զգույշ լինել։
Արտադրական հզորությունը հավասար չէ փաստացի արտադրությանը։
Եթե գործարանը կարող է տարեկան վերամշակել 250 հազար տոննա, դա դեռ չի նշանակում, որ այդ 250 հազար տոննան իրականում ամեն տարի վերամշակվում է։
Հզորությունների օգտագործման մակարդակի համար անհրաժեշտ են առանձին արտադրական տվյալներ։
---
9. Ամենակարևոր փոփոխությունը՝ վերամշակողը սկսում է ավելի կարևոր դեր ստանալ
Հայաստանի գյուղատնտեսական շղթան կարելի է պատկերացնել այսպես.
Հին/ավելի պարզ մոդել
ֆերմեր → թարմ բերք → մեծածախ վաճառող → Ռուսաստան
Ավելի բարձր ավելացված արժեքով մոդել
ֆերմեր → հումքի մթերում → վերամշակող → փաթեթավորում → բրենդ → արտահանում
Երկրորդ մոդելում մեկ կիլոգրամ գյուղմթերքի վերջնական արժեքը կարող է զգալիորեն բարձրանալ։
Սակայն դրա համար անհրաժեշտ են՝
- կայուն հումքի մատակարարում,
- պահեստավորում,
- սառնարանային շղթա,
- ժամանակակից վերամշակման սարքավորումներ,
- փաթեթավորում,
- սննդամթերքի անվտանգության համակարգեր,
- լաբորատոր վերահսկողություն,
- միջազգային սերտիֆիկացում,
- արտահանման շուկաների դիվերսիֆիկացում։
---
10. Ռուսաստանից կախվածությունը հատկապես տեսանելի է վերամշակված արտադրանքի դեպքում
2025 թվականի HS 20 խմբի տվյալներում Ռուսաստանը կազմել է Հայաստանի արտահանման մոտ 72%։
Մնացած ուղղությունները միասին կազմել են մոտ 28%։
Այդ շուկաներից են ԱՄՆ-ը՝ մոտ 4.65 մլն դոլար, Վրաստանը՝ 3.91 մլն, Ղազախստանը՝ 1.67 մլն, Բելառուսը՝ 0.93 մլն, ԱՄԷ-ն՝ մոտ 0.89 մլն դոլար։
Այսինքն՝ շուկաների դիվերսիֆիկացման գործընթաց կա, բայց այն դեռ սկզբնական փուլում է։
---
11. Միաժամանակ թարմ արտադրանքի աշխարհագրությունն արդեն փոխվում է
2026 թվականին Ռուսաստանի սահմանափակումներից հետո հայկական գյուղմթերքի արտահանման աշխարհագրության փոփոխությունը հատկապես տեսանելի դարձավ։
Օրինակ՝ 2026 թվականի հունիսին ծիրանի, բալի, պղպեղի և այլ ապրանքների համար նոր ուղղություններ էին առաջ եկել՝ Ուզբեկստան, Վրաստան, Ուկրաինա և այլ շուկաներ։
Այս փոփոխությունը կարևոր է նաև վերամշակման համար։
Եթե թարմ արտադրանքի շուկան դառնում է ավելի անկայուն, վերամշակող արդյունաբերությունը կարող է դառնալ գյուղատնտեսական հումքի իրացման երկրորդ հենարանը։
---
12. Բայց կա հակառակ կողմը․ վերամշակողին նույնպես հումք է պետք
Սա Հայաստանի համար ամենակարևոր խնդիրներից մեկն է։
Եթե գործարանը նախատեսված է տարեկան 20 հազար տոննա դեղձ կամ լոլիկ վերամշակելու համար, նա պետք է այդ հումքը ստանա կայուն գնով և համապատասխան որակով։
2026-ին հենց այդ պատճառով պետությունը երկարացրել էր դեղձի և թզի՝ վերամշակման նպատակով մթերման փոխհատուցման ժամկետը։ Սեպտեմբերի սկզբին նախարարությունը հայտնել էր, որ արդեն մոտ 6,000 տոննա դեղձ էր մթերվել, մինչդեռ նախորդ ամբողջ տարվա ընթացքում մթերվել էր 3,860 տոննա։
Սա ցույց է տալիս, որ վերամշակման խնդիրը միայն գործարան կառուցելը չէ։
Պետք է ստեղծել ֆերմեր–վերամշակող երկարաժամկետ կապ։
---
13. Հայաստանի համար ամենահետաքրքիր ուղղությունը ոչ թե «ավելի շատ հումք», այլ «ավելի շատ արժեք» ստեղծելն է
Թվերը ցույց են տալիս, որ Հայաստանը կարող է ունենալ երեք տարբեր արտահանման մոդել.
Մոդել 1․ Թարմ արտադրանք
Օրինակ՝ ծիրան, դեղձ, լոլիկ, պղպեղ։
Առավելությունը՝ արագ վաճառք և համեմատաբար պարզ արտադրական շղթա։
Թերությունը՝ սեզոնայնություն, փչանալու ռիսկ և գների մեծ տատանում։
Մոդել 2․ Կիսավերամշակված արտադրանք
Օրինակ՝ հյութի խտանյութ, պյուրե, սառեցված արտադրանք, չորացրած հումք։
Սա արդեն ավելի երկար պահպանման հնարավորություն է տալիս։
Մոդել 3․ Բարձր ավելացված արժեքով պատրաստի արտադրանք
Օրինակ՝ բրենդավորված պահածո, օրգանական չիր, պատրաստի սոուս, premium հյութ, պատրաստի սննդամթերք։
Այստեղ Հայաստանը կարող է ավելի մեծ արժեք ստանալ նույն գյուղատնտեսական հումքից։
---
14. Ամենաուժեղ թվերից մեկը հենց չրերի 151% աճն է
Եթե մեկ ցուցանիշ պետք է առանձնացնել, ես կընտրեի սա։
2026 թվականի առաջին յոթ ամիսներին չրերի և չոր բանջարեղենի արտահանումը տարեկան կտրվածքով աճել է 151%։
Սա կարող է նշանակել, որ հայկական արտադրողները սկսում են ավելի ակտիվ օգտագործել այն տեխնոլոգիաները, որոնք թույլ են տալիս թարմ գյուղմթերքը վերածել ավելի երկար պահպանվող և ավելի բարձրարժեք ապրանքի։
Սակայն վերջնական եզրակացության համար պետք է տեսնել նաև դոլարային արժեքը և ֆիզիկական ծավալը։ Միայն տոկոսային աճը բավարար չէ շուկայի իրական չափը գնահատելու համար։
---
15. Իսկ ի՞նչ է ստացվում ընդհանուր հաշվարկով
Այս պահին պաշտոնական հրապարակված տվյալներից ճիշտ չէ ասել, թե Հայաստանի գյուղմթերքի արտահանման X տոկոսն է հումք, իսկ Y տոկոսը՝ վերամշակված։
Պատճառն այն է, որ տարբեր վիճակագրական աղբյուրներ տարբեր խմբավորումներ են օգտագործում՝
- ագրոպարենային արտադրանք,
- թարմ մրգեր և բանջարեղեն,
- սննդամթերք,
- խմիչքներ,
- վերամշակված մրգեր և բանջարեղեն,
- ձուկ,
- միս և կաթնամթերք։
Այս խմբերը ամբողջությամբ չեն համընկնում։
Բայց առկա տվյալներից արդեն կարելի է հաստատ ասել.
1. 2024-ին Հայաստանի ագրոպարենային արտահանումը հասել է $1.3365 մլրդ-ի։
2. 2025-ին թարմ մրգի և բանջարեղենի արտահանումը կազմել է մոտ 146,500 տոննա, որի մոտ 90%-ը գնացել է Ռուսաստան։
3. 2025-ին միայն մրգերի և բանջարեղենի պատրաստուկների՝ HS 20 խմբի արտահանումը կազմել է մոտ $61.96 մլն։
4. Այդ խմբի մոտ 72%-ը գնացել է Ռուսաստան։
5. 2026-ի առաջին յոթ ամիսներին ագրոպարենային արտահանումը, ըստ նախարարի ներկայացրած ցուցանիշի, կազմել է $849 մլն՝ նախորդ տարվա $865 մլրդ/մլն-ի փոխարեն՝ մոտ 1.9% նվազումով։
6. Միաժամանակ վերամշակված ապրանքների մի շարք ուղղություններ աճել են՝ պահածոներ +18%, շշալցված կոնյակ +19%, կոնյակի սպիրտ +12%, չրեր և չոր բանջարեղեն +151%։
---
Եզրակացություն․ Հայաստանը դեռ հումքի խոշոր արտահանող է, բայց վերամշակումը արագանում է
Թվերը չեն տալիս հիմք ասելու, որ Հայաստանը արդեն անցել է լիարժեք վերամշակված գյուղմթերքի արտահանման մոդելի։
Թարմ արտադրանքի ծավալները դեռ շատ մեծ են, իսկ դրանց արտահանման աշխարհագրությունը շարունակում է զգալիորեն կախված լինել Ռուսաստանից։
Բայց մյուս կողմում արդեն կա հստակ փոփոխություն։
Պահածոների՝ 18%, շշալցված կոնյակի՝ 19%, իսկ չրերի և չոր բանջարեղենի՝ 151% աճը ցույց է տալիս, որ վերամշակված արտադրանքի որոշ ուղղություններ արագ ընդլայնվում են։
Հայաստանի գյուղատնտեսության համար սա կարող է լինել կարևոր փոփոխություն՝
«ոչ թե ավելի շատ գյուղմթերք արտադրել և նույնքան շատ հումքով արտահանել, այլ նույն հումքից ավելի բարձր արժեք ունեցող արտադրանք ստեղծել և արտահանել։»
Հենց այստեղ է գյուղատնտեսության, վերամշակող արդյունաբերության և արտահանման քաղաքականության ընդհանուր շահը։
Իսկ հաջորդ կարևոր հարցը արդեն սա է՝ Հայաստանում վերամշակող գործարանների առկա հզորությունների քանի՞ տոկոսն է իրականում օգտագործվում, և որ մարզերում է ամենամեծ չօգտագործված ներուժը։
Աղբյուրներ՝ ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարություն, ՀՀ վիճակագրական կոմիտե, ՀՀ սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմին, UN Comtrade տվյալներ։