Գյուղմթերքը դաշտից դուրս բերելը դեռ վերջնական արտադրանք ստեղծել չէ։ Կանադայում նոր ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, թե որքան տնտեսական արժեք կարող է ստեղծվել, եթե գյուղատնտեսական հումքի մի մասը երկրից չարտահանվի անմշակ վիճակում, այլ վերամշակվի տեղում։
Ernst & Young-ի (EY) նոր վերլուծության համաձայն՝ եթե Կանադան իր հումքային գյուղատնտեսական արտահանման ընդամենը 10 տոկոսը ուղղի երկրի ներսում արժեք ավելացնող վերամշակման, դա կարող է ստեղծել մինչև 5.4 մլրդ կանադական դոլարի լրացուցիչ ՀՆԱ և աջակցել շուրջ 34 հազար լրիվ դրույքով աշխատատեղի։ Վերլուծությունը հրապարակվել է սեպտեմբերի 22-ին՝ Protein Industries Canada-ի պատվերով։
Սակայն այստեղ կարևոր է մեկ հանգամանք․ 5.4 միլիարդ դոլարը արդեն գոյացած եկամուտ չէ։ Դա EY-ի մոդելավորված գնահատականն է, թե ինչ տնտեսական ազդեցություն կարող էր ունենալ այդ փոփոխությունը։
Ինչո՞ւ է 10 տոկոսը այդքան մեծ տարբերություն ստեղծում
Երբ ֆերմերը ցորեն, եգիպտացորեն, կանոլա կամ մեկ այլ մշակաբույս վաճառում է որպես հումք, դրա արժեքային շղթայի միայն առաջին հատվածն է մնում գյուղատնտեսական արտադրողի և երկրի տնտեսության մեջ։
Վերամշակումից հետո նույն հումքը կարող է դառնալ սննդամթերք, սննդային բաղադրիչ, կերային արտադրանք կամ արդյունաբերական նշանակության արտադրանք։
Այս դեպքում ավելանում են նոր օղակներ՝
գյուղացի → մթերող → վերամշակող → փաթեթավորող → լոգիստիկա → արտահանող → վերջնական շուկա։
Յուրաքանչյուր նոր օղակ կարող է ստեղծել լրացուցիչ աշխատատեղ, ներդրում և հարկային եկամուտ։
EY-ի մոդելը գնահատում է, որ հումքային արտահանման 10 տոկոսի տեղափոխումը ներքին վերամշակման կարող է նաև ստեղծել մոտ 7.9 մլրդ դոլարի լրացուցիչ սննդամթերքի արտադրության ծավալ և մինչև 1.1 մլրդ դոլարի պետական եկամուտ։
Կանադան արդեն փորձում է փոխել այս մոդելը
Կանադայի կառավարությունը գյուղատնտեսական հումքի ավելի մեծ մասն երկրի ներսում վերամշակելը ներառել է իր National Food Security Strategy ռազմավարության մեջ։
Պաշտոնական փաստաթղթում կառավարությունը նշում է, որ Կանադան մեծ քանակությամբ սննդամթերք է արտադրում, սակայն դրա մի մասը արտահանվում է այլ երկրներ՝ այնտեղ վերամշակվելու համար։ Դրա հետևանքով հնարավոր տնտեսական արժեքի մի մասը ստեղծվում է երկրի սահմաններից դուրս։
Կանադան նպատակ է դրել ավելացնել երկրի ներսում արտադրվող վերամշակված սննդամթերքի մասնաբաժինը։ Ռազմավարության շրջանակում նախատեսվում են նաև ներդրումներ նոր արտադրական հզորությունների, տեխնոլոգիաների և ենթակառուցվածքների մեջ։
Սեպտեմբերի 14-ին կառավարությունը նաև հայտարարել է 1 մլրդ դոլարի Agri-food Project Finance Fund-ի գործարկման մասին՝ կապիտալատար ագրոպարենային նախագծերի և վերամշակման հզորությունների ֆինանսավորման նպատակով։
Այսինքն՝ Կանադայի մոտեցումը միայն «ավելի շատ վերամշակեք» կոչը չէ։ Պետությունը փորձում է ստեղծել նաև այն ֆինանսական միջավայրը, որը թույլ կտա գործարաններ կառուցել, արդիականացնել գործող արտադրությունները և ընդլայնել տեխնոլոգիական կարողությունները։
Իսկ ի՞նչ է սա նշանակում Հայաստանի համար
Հայաստանի գյուղատնտեսության համար հարցը նույնպես կարևոր է։
Երբ գյուղմթերքը վաճառվում է թարմ կամ նվազագույն վերամշակմամբ, դրա վերջնական արժեքի մեծ մասը կարող է ստեղծվել հաջորդ երկրում կամ հաջորդ արտադրական օղակում։
Մինչդեռ նույն դեղձը կարող է դառնալ ոչ միայն թարմ միրգ, այլև հյութ, խյուս, պահածո կամ չորացված արտադրանք։ Ծիրանը կարող է վերածվել չրերի, մուրաբաների կամ այլ բաղադրիչների, իսկ լոլիկը՝ տոմատի մածուկի կամ այլ պատրաստի արտադրանքի։
Հայաստանը հենց այս ուղղությամբ ունի գործող պետական աջակցություն։ 2026 թվականի ծրագրով վերամշակման նպատակով մթերվող դեղձի և Սյունիքում՝ թզի յուրաքանչյուր կիլոգրամի համար նախատեսված է 125 դրամ փոխհատուցում՝ համապատասխան պայմանների դեպքում։
Տոմատի ոլորտում էլ պետությունը 2026 թվականի հուլիսին ժամանակավոր սահմանափակում է սահմանել տոմատի մածուկի ներմուծման նկատմամբ՝ նախարարության ներկայացմամբ նպատակ ունենալով հավասար մրցակցային պայմաններ ստեղծել տեղական հումքով մածուկ արտադրողների համար և կարգավորել լոլիկի մթերման շուկան։
Այս քայլերը ցույց են տալիս, որ Հայաստանում նույնպես վերամշակումը դիտարկվում է ոչ միայն որպես արդյունաբերության, այլև գյուղատնտեսական հումքի իրացման խնդիր։
Բայց գործարանը միայնակ չի լուծում խնդիրը
Կանադայի օրինակը նաև մեկ այլ կարևոր բան է ցույց տալիս․ գյուղմթերքի վերամշակումը պահանջում է ամբողջական շղթա։
Գործարանը պետք է ունենա բավարար և կանխատեսելի հումք։ Ֆերմերը պետք է հասկանա՝ ինչ որակի արտադրանք է անհրաժեշտ վերամշակողին։ Անհրաժեշտ են պահեստավորում, սառնարանային ենթակառուցվածքներ, փաթեթավորում, լաբորատոր հսկողություն, սննդամթերքի անվտանգության համակարգեր, ֆինանսավորում և արտահանման շուկաներ։
Կանադայի ազգային ռազմավարությունը հենց այս խնդիրների համադրությունն է փորձում լուծել՝ ներառելով ինչպես վերամշակման հզորությունների զարգացումը, այնպես էլ սննդի ենթակառուցվածքները և ֆինանսավորման հասանելիությունը։
Հումքից մինչև պատրաստի արտադրանք․ որտեղ է մնում արժեքը
Կանադական ուսումնասիրության ամենակարևոր ուղերձը գուցե հենց 5.4 մլրդ դոլարի թիվը չէ։
Այն հարց է առաջադրում, թե գյուղատնտեսական արտադրանքի արժեքային շղթայի որ հատվածն է մնում արտադրող երկրում։
Եթե երկիրը արտադրում է հումքը, բայց վերամշակումը, փաթեթավորումը և վերջնական արտադրանքի վաճառքը կատարվում են այլ երկրում, գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական ներուժի միայն մի մասն է իրացվում տեղում։
Հայաստանի համար սա հատկապես կարևոր հարց է այն ժամանակ, երբ երկիրը փորձում է միաժամանակ ավելացնել գյուղմթերքի արտահանումը և զարգացնել վերամշակող արդյունաբերությունը։
Կանադայի հաշվարկը ցույց է տալիս մեկ բան․ երբ նույնիսկ հումքի արտահանման 10 տոկոսն է տեղափոխվում ավելի բարձր ավելացված արժեք ստեղծող փուլ, հնարավոր տնտեսական ազդեցությունը կարող է չափվել ոչ միայն լրացուցիչ արտադրանքով, այլև աշխատատեղերով, հարկային եկամուտներով և գյուղատնտեսության շուրջ ձևավորվող ամբողջ նոր շղթայով։