Հայաստանում 2026 թվականի դեղձի իրացման խնդրի լուծման համար գործարկված պետական աջակցության ծրագրի շրջանակում սեպտեմբերի 1-ի դրությամբ վերամշակման նպատակով արդեն մթերվել է շուրջ 4600 տոննա դեղձ։ Նույն ժամանակահատվածում մթերվել է նաև մոտ 50 տոննա թուզ։ Կառավարությունը ծրագրի գործողությունը դեղձի և Սյունիքի թզի դեպքում երկարաձգել է մինչև հոկտեմբերի 1-ը։
Այս ցուցանիշը կարևոր է ոչ միայն որպես մթերված բերքի ծավալ։ Այն ցույց է տալիս, որ գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացման խնդիրը Հայաստանում աստիճանաբար տեղափոխվում է նաև վերամշակման արդյունաբերության դաշտ․ երբ թարմ մրգի շուկայում իրացման հնարավորությունները սահմանափակվում են, պետությունը փորձում է բերքը ուղղել պահածոյացման, հյութերի, խյուսերի, չրերի և այլ արտադրանքի շղթա։
125 դրամ յուրաքանչյուր կիլոգրամի դիմաց
Ծրագրով սեպտեմբերի 1-ից հոկտեմբերի 1-ը վերամշակման նպատակով մթերված դեղձի յուրաքանչյուր կիլոգրամի համար սահմանվել է 125 դրամ փոխհատուցում։ Նույն չափով աջակցություն նախատեսված է Սյունիքի մարզից մթերվող թզի համար՝ սահմանված քանակական սահմանաչափով։
Այս մեխանիզմի տրամաբանությունը հետևյալն է․ պետությունը աջակցում է վերամշակող ընկերությանը, որպեսզի վերջինս կարողանա գյուղացուց բերքը գնել և այն ուղղել արտադրության։
Կառավարությունը ծրագրի ընդունման ժամանակ հենց երկու հիմնական նպատակ էր առանձնացրել՝ գյուղացիական տնտեսությունների բերքի իրացումը և վերամշակող արդյունաբերության զարգացումը։
4600 տոննան ինչ ծավալի մասին է խոսում
4600 տոննան հավասար է մոտ 4.6 մլն կիլոգրամ դեղձի։
Եթե ամբողջ այդ ծավալի նկատմամբ կիրառվեր 125 դրամ/կգ փոխհատուցման դրույքաչափը, հաշվարկային աջակցության չափը կկազմեր մոտ 575 մլն դրամ։
Սակայն սա պետք է դիտարկել որպես տեսական հաշվարկ, այլ ոչ թե փաստացի վճարված պետական գումար․ փաստացի փոխհատուցումը կախված է ծրագրի պայմանների համապատասխանությունից, ներկայացված փաստաթղթերից և փոխհատուցման ենթակա մթերման հաստատված ծավալից։
Այս հաշվարկը, սակայն, ցույց է տալիս ծրագրի ֆինանսական մասշտաբը․ պետությունը շուկայական շղթա է մտցնում զգալի ֆինանսական ռեսուրս՝ բերքը թարմ վիճակում չիրացված թողնելու փոխարեն այն վերամշակման ուղղելու համար։
Գյուղացուց մինչև պատրաստի արտադրանք
Այս ծրագրի կարևորագույն հարցը միայն այն չէ, թե որքան դեղձ է մթերվել։ Ավելի կարևոր է՝ ինչ է տեղի ունենում այդ 4600 տոննայի հետ մթերումից հետո։
Դեղձի դեպքում շղթան կարող է ունենալ հետևյալ տեսքը.
գյուղացի → մթերում → վերամշակող գործարան → պահածո/հյութ/խյուս/այլ արտադրանք → ներքին կամ արտաքին շուկա։
Այս շղթայի յուրաքանչյուր օղակի արդյունավետությունն է որոշելու՝ արդյոք պետական աջակցությունը վերածվելու է երկարաժամկետ տնտեսական արդյունքի, թե մնալու է միայն սեզոնային ճգնաժամի լուծման միջոց։
Կառավարությունն արդեն հայտարարել է, որ աջակցության նպատակներից մեկը վերամշակված արտադրանքի ինքնարժեքը նվազեցնելն ու դրա մրցունակությունը բարձրացնելն է։
Վերամշակողներն արդեն մեծ ծավալների են գնում
Օրինակ՝ «Արարատ» սննդի կոմբինատը ընթացիկ սեզոնին դեղձը մթերում է 175 դրամ/կգ գնով։ Ընկերությունն այդ պահին արդեն մթերել էր շուրջ 2500 տոննա, իսկ ամբողջ տարվա համար նախատեսում էր 6.5–7 հազար տոննա դեղձի մթերում։
Ընկերությունը տարեկան նախատեսում է արտադրել մոտ 7 մլն միավոր պահածոյացված սննդամթերք և 5–7 մլն միավոր բնական հյութ։ Արտադրանքի մի մասն արտահանվում է նաև արտաքին շուկաներ։
Այս օրինակը ցույց է տալիս, որ դեղձի խնդիրը միայն գյուղատնտեսական արտադրության խնդիր չէ։ Այն ուղղակիորեն կապված է վերամշակող հզորությունների, իրացման շուկաների, լոգիստիկայի և արտահանման հետ։
Բայց կա մեկ կարևոր հարց
Պետական փոխհատուցումը կարող է լուծել ընթացիկ սեզոնի իրացման խնդիրը, սակայն երկարաժամկետ արդյունքի համար անհրաժեշտ է հասկանալ՝ ինչ է տեղի ունենում ծրագրի ավարտից հետո։
Եթե վերամշակող ընկերությունները կարողանան ստեղծել կայուն պահանջարկ, ապա դեղձի արտադրությունը կարող է ավելի կանխատեսելի շուկա ստանալ։ Գյուղացին կկարողանա նախապես հասկանալ՝ ինչ ծավալ կարող է վաճառել վերամշակողին, իսկ գործարանը՝ ինչ քանակի հումք է անհրաժեշտ արտադրական ծրագրի համար։
Եթե այդ կապը չձևավորվի, հաջորդ առատ բերքի տարում նույն խնդիրը կարող է կրկնվել։
Հետևաբար 4600 տոննան միայն այս տարվա մթերման ցուցանիշ չէ։ Այն նաև փորձություն է Հայաստանի «գյուղացի–վերամշակող–արտահանող» տնտեսական շղթայի համար։
Հաջորդ ցուցանիշը պետք է լինի ոչ թե մթերված, այլ վերամշակված
Սեպտեմբերին կառավարությունը կանխատեսել էր, որ վերամշակման նպատակով կարող է մթերվել ևս մոտ 4200 տոննա միրգ։
Այսինքն՝ եթե կանխատեսումն իրականանա, սեզոնի ընթացքում վերամշակման ուղղված մրգի ընդհանուր ծավալը կարող է զգալիորեն գերազանցել արդեն իսկ մթերված 4600 տոննան։
Այստեղ արդեն առաջանում է հաջորդ կարևոր հարցը՝ որքան պատրաստի արտադրանք կստեղծվի այդ հումքից, ինչ ինքնարժեքով և ինչ շուկաներում այն կվաճառվի։
Հայաստանի համար սա հատկապես կարևոր է, քանի որ թարմ մրգի արտահանումը կախված է սեզոնայնությունից, պահպանման ժամկետից և լոգիստիկայից, մինչդեռ վերամշակված արտադրանքը կարող է ավելի երկար պահպանվել և ավելի լայն աշխարհագրությամբ վաճառվել։
Ուստի 4600 տոննա մթերված դեղձը կարելի է դիտարկել ոչ միայն որպես ընթացիկ տարվա գյուղատնտեսական աջակցության արդյունք, այլև որպես ցուցիչ, թե որքանով է Հայաստանը կարողանում թարմ գյուղմթերքը վերածել ավելի բարձր ավելացված արժեք ունեցող արդյունաբերական արտադրանքի։
Վերջնական գնահատականը, սակայն, հնարավոր կլինի տալ այն ժամանակ, երբ հայտնի դառնան ոչ միայն մթերված դեղձի ծավալները, այլև դրա արդյունքում արտադրված, վաճառված և արտահանված պատրաստի արտադրանքի ցուցանիշները։