Գյուղմթերքի վերամշակման ոլորտում փոքր արտադրողի համար ամենամեծ խնդիրը միշտ չէ, որ արտադրանքը վաճառելն է։ Երբեմն խնդիրը հակառակն է՝ պատվեր կա, շուկա կա, բայց արտադրական հզորությունը չի բավականացնում։

Մեկ նոր խանութի հետ պայմանագիր կնքելը, արտահանման նոր պատվեր ստանալը կամ սեզոնին վաճառքի կտրուկ աճը կարող են փոքր արտադրամասի համար վերածվել ոչ թե միայն հաջողության, այլև լուրջ մարտահրավերի։

Եթե արտադրողը չունի անհրաժեշտ սարքավորումներ, տարածք, սառնարանային հզորություն կամ շրջանառու միջոցներ, նա կարող է պարզապես չկարողանալ կատարել ստացված պատվերը։

Երբ հաջողությունը դառնում է խնդիր

Փոքր վերամշակող ձեռնարկությունների համար արտադրական հզորության սահմանափակ լինելը հատկապես զգալի է սեզոնային արտադրության ժամանակ։

Օրինակ՝ մրգի և բանջարեղենի վերամշակողը կարող է տարվա ընթացքում աշխատել համեմատաբար փոքր ծավալներով, սակայն բերքահավաքի շրջանում հումքի քանակը և պատվերները միանգամից աճում են։

Այդ պահին անհրաժեշտ է ոչ միայն ավելի շատ հումք ընդունել, այլև արագ լվանալ, տեսակավորել, վերամշակել, փաթեթավորել և պահեստավորել արտադրանքը։

Եթե արտադրամասի մեկ մեքենան օրական կարող է մշակել 1 տոննա հումք, իսկ պատվերը պահանջում է 3 տոննա, ապա խնդիրը շուկան չէ։ Խնդիրը արտադրական հզորությունն է։

Ժամանակակից սննդի արտադրության մեջ նման իրավիճակներում կարևոր են արտադրության պլանավորումը, սարքավորումների հզորությունը, աշխատուժը և մատակարարման շղթայի կառավարումը։

Սարքավորումը հաճախ դառնում է աճի գլխավոր սահմանափակումը

Փոքր վերամշակող արտադրամասի ընդլայնման համար սովորաբար անհրաժեշտ են նոր սարքավորումներ՝

- լվացման և տեսակավորման գծեր,
- կտրող կամ մանրացնող սարքեր,
- չորանոցներ,
- պաստերիզացման և ստերիլիզացման սարքավորումներ,
- փաթեթավորման գծեր,
- սառնարանային և սառեցման համակարգեր,
- պահեստային հզորություններ։

Բայց այստեղ առաջանում է ֆինանսավորման խնդիրը։

Արտադրողը կարող է ունենալ հաստատված պատվեր և հասկանալ, որ նոր սարքավորումը իրեն եկամուտ է բերելու, սակայն չունենալ այն ձեռք բերելու համար անհրաժեշտ գումարը։

Այս խնդիրը միայն Հայաստանի համար չէ։ Սննդի վերամշակման ոլորտում սարքավորումների ֆինանսավորումը միջազգային շուկայում առանձին ֆինանսական ուղղություն է դարձել․ որոշ ֆինանսավորման ծրագրեր հենց այն դեպքերի համար են նախատեսված, երբ արտադրողը մեծ պատվեր է ստացել, բայց գործող գիծը հասել է իր առավելագույն հզորությանը։

Վարկը միշտ չէ, որ լուծում է խնդիրը

Առաջին հայացքից լուծումը պարզ է՝ վերցնել վարկ և գնել նոր սարքավորում։

Սակայն փոքր արտադրողի համար դա միշտ չէ, որ հեշտ ճանապարհ է։

Նոր սարքավորումը պետք է ոչ միայն գնել, այլև տեղադրել, աշխատեցնել, սպասարկել և դրա միջոցով արտադրել այնքան, որ վարկի ամսական վճարները չդառնան լրացուցիչ ծանրաբեռնվածություն։

Հայաստանում փոքր և միկրո բիզնեսի համար կան վարկավորման տարբեր գործիքներ։ Օրինակ՝ բանկերի առաջարկներում առանձին նախատեսված են սարքավորումների ձեռքբերման, բիզնեսի ընդլայնման, ինչպես նաև գյուղատնտեսական հումքի մթերման ֆինանսավորման ուղղություններ։

Բայց այստեղ կարևոր հարց է առաջանում․ արդյո՞ք փոքր վերամշակողը կարող է ստանալ այնպիսի ֆինանսավորում, որը համապատասխանում է իր իրական դրամական հոսքերին։

Եթե սարքավորման վերադարձը նախատեսվում է 5–7 տարվա ընթացքում, իսկ վարկը պետք է մարվի շատ ավելի կարճ ժամանակում, արտադրողը կարող է հայտնվել ֆինանսական ճնշման տակ։

Շրջանառու միջոցների պակասը՝ մյուս խոչընդոտը

Նույնիսկ նոր սարքավորում ձեռք բերելուց հետո խնդիրը կարող է չլուծվել։

Արտադրամասին անհրաժեշտ է նաև շրջանառու կապիտալ՝ հումք գնելու, աշխատավարձ վճարելու, փաթեթավորում ձեռք բերելու, էլեկտրաէներգիայի և տրանսպորտի ծախսերը հոգալու համար։

Սա հատկապես կարևոր է գյուղմթերքի վերամշակման ոլորտում, որտեղ հումքը հաճախ պետք է ձեռք բերել կարճ ժամանակահատվածում՝ բերքահավաքի սեզոնին։

Այսինքն՝ արտադրողը կարող է ունենալ մեծ պատվեր, բայց չունենալ բավարար գումար այդ պատվերը կատարելու համար անհրաժեշտ հումքը գնելու համար։

Ստացվում է պարադոքսալ իրավիճակ․ պատվերը կա, գնորդը կա, արտադրական գաղափարը կա, բայց գումարը պակասում է հենց այն պահին, երբ բիզնեսը պետք է աճի։

Հայաստանի համար սա հատկապես կարևոր հարց է

Հայաստանի գյուղատնտեսության համար վերամշակման զարգացումը կարևոր է ոչ միայն վերամշակող ընկերությունների, այլև ֆերմերների տեսանկյունից։

Եթե վերամշակողը կարողանում է ավելի մեծ քանակությամբ հումք ընդունել, ապա ավելանում է նաև գյուղացիներից մթերելու հնարավորությունը։

Օրինակ՝ ավելի հզոր չորանոցը կարող է ընդունել ավելի շատ միրգ, պահածոների արտադրամասի ընդլայնումը կարող է ավելացնել բանջարեղենի մթերման ծավալը, իսկ սառնարանային հզորությունների ավելացումը կարող է երկարացնել գյուղմթերքի պահպանման ժամկետը։

Այսպիսով, վերամշակող արտադրամասի ընդլայնումը կարող է միաժամանակ ստեղծել նոր շուկա գյուղացու համար։

Իսկ եթե արտադրողը չի կարողանում մեծանալ

Այդ դեպքում առաջանում է մեկ այլ խնդիր՝ շուկան կարող է գնալ այլ արտադրողի մոտ։

Եթե խանութների ցանցը ցանկանում է ամսական ստանալ 10 հազար միավոր արտադրանք, բայց փոքր արտադրամասը կարող է մատակարարել միայն 4 հազարը, հաջորդ պատվերի համար գնորդը կարող է ստիպված լինել այլ մատակարար գտնել։

Նույնը վերաբերում է արտահանմանը։

Միջազգային գնորդների համար կարևոր է ոչ միայն արտադրանքի որակը, այլև մատակարարման կայունությունը, անհրաժեշտ ծավալները և պայմանագրային ժամկետների պահպանումը։

Ուստի փոքր արտադրողի համար աճի հաջորդ փուլը միայն «ավելի շատ վաճառելը» չէ։ Այն արտադրական կարողությունների և ֆինանսավորման խնդիր է։

Ի՞նչ կարող է փոխել իրավիճակը

Գյուղմթերքի վերամշակման փոքր ձեռնարկությունների համար արդյունավետ կարող են լինել այն ֆինանսական և պետական ծրագրերը, որոնք կապում են ֆինանսավորումը ոչ միայն ձեռնարկության անցյալի, այլև նրա ապագա պատվերների և արտադրական ծրագրերի հետ։

Օրինակ՝ եթե արտադրողն ունի իրական գնորդի հետ կնքված պայմանագիր, այդ պայմանագիրը կարող է դառնալ ֆինանսավորման հիմքերից մեկը։

Կարևոր կարող է լինել նաև սարքավորումների լիզինգը, երբ արտադրողը պարտավոր չէ ամբողջ գումարը վճարել միանգամից։

Մեկ այլ լուծում կարող է լինել արտադրական տարածքների և ընդհանուր օգտագործման վերամշակման կենտրոնների ստեղծումը, որտեղ մի քանի փոքր արտադրողներ կարող են օգտագործել նույն թանկարժեք սարքավորումները։

Գյուղմթերքի վերամշակման հաջորդ խնդիրը

Հայաստանի համար հարցն արդեն միայն այն չէ, թե ինչպես ստեղծել նոր վերամշակող արտադրամասեր։

Ավելի կարևոր հարց է՝ ինչպես օգնել գործող փոքր արտադրամասերին անցնել հաջորդ մակարդակին։

Որովհետև եթե արտադրողը արդեն ունի շուկա, արտադրանք և պատվերներ, բայց չի կարողանում մեծացնել արտադրությունը, ապա տնտեսության համար կորցվում է ոչ միայն մեկ բիզնեսի հնարավոր եկամուտը։

Կորցվում է նաև լրացուցիչ գյուղմթերքի մթերման, գյուղացու եկամտի ավելացման, նոր աշխատատեղերի ստեղծման և արտահանման աճի հնարավորությունը։

Պատվերի առկայությունը ցույց է տալիս, որ շուկան կա։ Հաջորդ հարցն այն է, թե արդյոք արտադրողը հնարավորություն ունի՞ այդ շուկային հասնել։

Հայաստանի գյուղմթերքի վերամշակման ոլորտի համար հենց սա կարող է դառնալ աճի հաջորդ մեծ մարտահրավերը՝ ոչ թե գնորդ գտնելը, այլ գտնված գնորդին բավարար ծավալով արտադրանք մատակարարելու կարողությունը։