Հայաստանում գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացման խնդիրը գնալով ավելի հաճախ է վերածվում մեկ այլ հարցի՝ ինչ անել այն բերքի հետ, որը հնարավոր չէ ամբողջությամբ վաճառել թարմ վիճակում։
Այս տարի այդ խնդրի լուծման տարբերակներից մեկը կառավարությունը փորձում է գտնել վերամշակման միջոցով։ Օգոստոսի 20-ին կառավարությունը որոշեց աջակցություն տրամադրել վերամշակման նպատակով դեղձի և թզի մթերումներին։
Նոր մեխանիզմով՝ օգոստոսի 18-ից մինչև սեպտեմբերի 1-ը վերամշակման նպատակով մթերվող յուրաքանչյուր կիլոգրամ դեղձի համար տնտեսավարողներին կտրամադրվի 125 դրամ փոխհատուցում։ Թզի դեպքում աջակցությունը վերաբերում է Սյունիքի մարզից մթերվող առավելագույնը 400 տոննային։
Կառավարության կանխատեսմամբ՝ մինչև սեպտեմբերի 1-ը նախատեսվում է մթերել շուրջ 3,000 տոննա դեղձ և առավելագույնը 400 տոննա թուզ։
125 դրամը՝ պարզապես աջակցությո՞ւն, թե՞ նոր քաղաքականության սկիզբ
Եթե ծրագրի ամբողջ նախատեսված ծավալը մթերվի, ապա միայն դեղձի մասով փոխհատուցման գումարը կարող է կազմել մոտ 375 մլն դրամ։
Թզի համար նախատեսված առավելագույն 400 տոննայի դեպքում փոխհատուցումը կարող է հասնել ևս 50 մլն դրամի։
Այսինքն՝ երկու ուղղություններով միասին խոսքը կարող է լինել մինչև 425 մլն դրամի աջակցության մասին։
Սակայն այստեղ կարևորն անգամ գումարի չափը չէ։
Կառավարությունը փորձում է փոխել մոտեցումը․ եթե նախկինում հիմնական շեշտը դրվում էր գյուղմթերքը արտահանելու վրա, այժմ այն բերքը, որը դժվար է իրացնել թարմ վիճակում, փորձում են ուղղել վերամշակման շղթա։
Էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանի ներկայացմամբ՝ նպատակը միաժամանակ երկու խնդիր լուծելն է՝ գյուղացիական տնտեսությունների բերքի իրացումն ու վերամշակող արդյունաբերության զարգացումը։
Ինչու է չիրն ավելի հետաքրքիր, քան պարզապես թարմ միրգը
Թարմ դեղձը սահմանափակ պահպանման ժամկետ ունի։ Այն պետք է արագ վաճառվի, տեղափոխվի և սպառվի։
Չորացրած դեղձի դեպքում իրավիճակը փոխվում է․ արտադրանքը կարող է պահպանվել ավելի երկար, տեղափոխվել ավելի հեռու շուկաներ և վաճառվել այն ժամանակ, երբ թարմ դեղձի սեզոնն արդեն ավարտված է։
Նույն տրամաբանությունը գործում է նաև թզի դեպքում։
Կառավարության հիմնավորման համաձայն՝ հատկապես Սյունիքում թզի իրացման հետ կապված խնդիրներ են առաջացել՝ պայմանավորված դրա պահպանման կարճ ժամկետներով և արտահանման երկար լոգիստիկ երթուղիներով։
Այսինքն՝ վերամշակումը կարող է դառնալ ոչ թե բերքի «փրկության վերջին միջոցը», այլ գյուղատնտեսական արտադրանքի շղթայի առանձին բիզնես ուղղություն։
Հայաստանի համար սա կարող է փոխել գյուղմթերքի արժեքը
Երբ ֆերմերը վաճառում է թարմ դեղձ, նրա եկամուտը կախված է սեզոնային գնից և շուկայի տվյալ պահին ունեցած պահանջարկից։
Վերամշակման դեպքում ստեղծվում է ավելացված արժեքի նոր շղթա.
ֆերմեր → մթերում → չորացում կամ այլ վերամշակում → փաթեթավորում → պահեստավորում → վաճառք կամ արտահանում։
Այս շղթայում արժեք է ստեղծվում ոչ միայն դաշտում, այլև վերամշակման, փաթեթավորման, լոգիստիկայի և վաճառքի փուլերում։
Հենց սա է պատճառը, որ կառավարության վերջին որոշումը կարևոր է ոչ միայն դեղձի և թզի այս տարվա բերքի համար։
Այն կարող է ազդանշան լինել, որ Հայաստանում գյուղատնտեսական քաղաքականությունը աստիճանաբար փորձում է անցնել «արտադրել և արտահանել հումքը» մոդելից դեպի «արտադրել, վերամշակել և արտահանել պատրաստի արտադրանքը» մոդել։
Բայց կա նաև մեկ կարևոր խնդիր
125 դրամի փոխհատուցումը կարող է օգնել վերամշակողին ավելի ցածր ինքնարժեքով ձեռք բերել հումքը, սակայն դրանով միայն մրցունակ արտադրանք չի ստեղծվի։
Չրի արտադրության համար անհրաժեշտ են համապատասխան չորանոցներ, էներգիա, աշխատուժ, պահեստներ, փաթեթավորման գիծ և որակի վերահսկողություն։
Արտահանման դեպքում ավելանում են նաև սննդամթերքի անվտանգության, մակնշման, սերտիֆիկացման և շուկայի պահանջներին համապատասխանելու խնդիրները։
Այսինքն՝ եթե Հայաստանը ցանկանում է դեղձն ու թուզը վերածել արտահանվող բարձրարժեք արտադրանքի, անհրաժեշտ է ոչ միայն մթերել բերքը, այլև զարգացնել ամբողջ վերամշակման ենթակառուցվածքը։
Չիրը կարող է դառնալ արտահանման նոր ուղղություն
Կառավարությունն արդեն չորացրած մրգերն ու բանջարեղենը ներառել է արտահանման աջակցության գործող ծրագրում։ Հուլիսի համար նախատեսված էր 250 դրամ փոխհատուցում մեկ կիլոգրամ չորացրած մրգի և բանջարեղենի արտահանման համար, իսկ արտահանման կանխատեսվող ծավալը գնահատվել էր շուրջ 70 տոննա։
Այսինքն՝ պետության քաղաքականության մեջ արդեն ձևավորվում է երկու փոխկապակցված ուղղություն՝
հումքի մթերում → վերամշակում → պատրաստի արտադրանքի արտահանում։
Օգոստոսի 20-ի նոր որոշումը այդ շղթային ավելացնում է հենց առաջին օղակը՝ հումքի մթերման աջակցությունը։
Ամենակարևոր հարցը՝ ի՞նչ արտադրանք կարող է ստեղծվել
Դեղձը կարող է վերածվել ոչ միայն չրի, այլև պյուրեի, մուրաբայի, ջեմի, հյութի, խյուսի և այլ արտադրատեսակների։
Թուզը ևս կարող է օգտագործվել չրի, մուրաբայի, քաղցրավենիքի և այլ վերամշակված արտադրանքի արտադրության մեջ։
Այս դեպքում մեկ գյուղմթերքը կարող է դառնալ մի քանի տարբեր ապրանքների հումք։
Եվ հենց այստեղ է Հայաստանի գյուղատնտեսության չօգտագործված ներուժը։
Եթե թարմ մրգի շուկան սահմանափակվում է սեզոնով, ապա վերամշակված արտադրանքի շուկան կարող է գործել ամբողջ տարվա ընթացքում։
Հաջորդ քայլը՝ ոչ թե պարզապես չիր արտադրել, այլ շուկա գտնել
Հայաստանը վերջին ամիսներին ակտիվորեն փորձում է դիվերսիֆիկացնել գյուղմթերքի արտահանման աշխարհագրությունը։ Հուլիսին կառավարության տվյալներով՝ միրգն արդեն արտահանվել է 21 երկիր, իսկ ծաղիկը՝ 26 երկիր։
Նույն մոտեցումը պետք է կիրառվի նաև վերամշակված արտադրանքի դեպքում։
Հայկական չրի համար կարևոր է ոչ միայն արտադրել, այլ հասկանալ՝ որ շուկայում ինչ տեսակ, ինչ փաթեթավորում և ինչ գնային միջակայք է պահանջվում։
Այդ դեպքում գյուղմթերքի վերամշակումը կարող է դառնալ ոչ թե բերքի իրացման ժամանակավոր լուծում, այլ Հայաստանի գյուղատնտեսության երկարաժամկետ զարգացման ուղղություն։
Գյուղմթերքը՝ հումքից մինչև պատրաստի արտադրանք
Հայաստանում գյուղատնտեսության ապագան կարող է որոշվել ոչ միայն այն հարցով, թե որքան միրգ և բանջարեղեն ենք արտադրում, այլ նաև՝ որքան արժեք ենք կարողանում ստեղծել այդ արտադրանքի յուրաքանչյուր կիլոգրամից։
Եթե 3,000 տոննա դեղձի և մինչև 400 տոննա թզի մթերման այս տարվա ծրագիրը հաջողությամբ իրականացվի, հաջորդ կարևոր հարցը կլինի՝ արդյո՞ք դրա հիման վրա կստեղծվեն կայուն վերամշակման և արտահանման շղթաներ։
Որովհետև գյուղմթերքի ամենամեծ արժեքը կարող է սկսվել հենց այն պահին, երբ այն դադարում է լինել պարզապես գյուղմթերք և դառնում է պատրաստի արտադրանք։