Հայաստանում կաթի արտադրության հիմնական հենարանը տավարաբուծությունն է։ ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության տվյալներով՝ հանրապետությունում արտադրվող կաթի շուրջ 95%-ը ստացվում է տավարաբուծությունից։ Տավարաբուծությունն էլ համարվում է Հայաստանի անասնաբուծության առաջատար ճյուղը։
Այս ցուցանիշը կարևոր է ոչ միայն անասնապահության, այլև ամբողջ կաթնամթերքի շղթայի համար․ կաթի արտադրության ծավալն ու որակը անմիջականորեն կախված են կովերի գլխաքանակից, ցեղային կազմից, կերակրումից, անասնապահության տեխնոլոգիաներից և ֆերմերների արտադրողականությունից։
Պետությունը փորձում է խթանել կաթի արտադրությունը
2026 թվականին կառավարությունը կաթի արտադրությամբ զբաղվող տնտեսավարողների համար առանձին սուբսիդավորման միջոցառում է հաստատել։
Ծրագրի շրջանակում շահառու կարող են դառնալ այն տնտեսավարողները, որոնք ունեն առնվազն 3 կով, կենդանիները հաշվառված են համապատասխան համակարգում և ընդգրկված են անհրաժեշտ կանխարգելիչ ու ախտորոշիչ միջոցառումներում։
Սուբսիդավորումը սահմանվել է մեկ կովի հաշվով 15 հազար դրամ, ընդ որում՝ մեկ տնտեսավարողի համար հաշվարկվում է առավելագույնը 20 կովի մասով։ Ծրագիրը նախատեսված է Հայաստանի բոլոր մարզերի համար։
Սա նշանակում է, որ պետական քաղաքականության մեջ շեշտը դրվում է ոչ միայն խոշոր ֆերմաների, այլև համեմատաբար փոքր տնտեսությունների կաթի արտադրության պահպանման և խթանման վրա։
Գլխավոր հարցը՝ որքան կաթ է տալիս մեկ կովը
Կաթի արտադրության աճի համար միայն կովերի գլխաքանակի ավելացումը բավարար չէ։ Կարևոր է նաև մեկ կենդանուց ստացվող կաթի քանակը։
ՀՀ տավարաբուծության զարգացման ծրագրերում նախատեսվում է ներկրված ցեղերի գենետիկական ներուժի օգտագործմամբ տարեկան միջին կաթնատվությունը 2,550 կգ-ից հասցնել 4,000 կգ-ի։ Նույն ծրագրային փաստաթղթերում նախատեսվում է նաև կաթի արտադրության ծավալների 7-8% աճ։
Այս ցուցանիշը ցույց է տալիս, թե որտեղ է տեսնում պետությունը ոլորտի աճի հիմնական հնարավորությունը՝ արտադրողականության բարձրացման մեջ։
Տոհմային անասունը՝ արտադրողականության բարձրացման գործիք
Հայաստանում տավարի ցեղային կազմի բարելավման գործընթացը շարունակվում է։ Էկոնոմիկայի նախարարության տվյալներով՝ 2007 թվականից ի վեր Հայաստան է ներկրվել շուրջ 5 հազար գլուխ հոլշտին, շվից, ջերսեյ, մոնբելյարդ և սիմենթալ ցեղերի տոհմային երինջներ։
Ներկրված կենդանիներից և դրանց սերունդներից տարեկան ստացվում է ավելի քան 12 հազար բարձրարժեք հորթ, որոնց մի մասն օգտագործվում է նախիրների վերարտադրության, իսկ մյուս մասը՝ տավարաբուծական տնտեսություններին վաճառելու համար։
Նպատակը տեղական նախրի մթերատու հատկանիշների բարելավումն է, ինչի արդյունքում պետք է ավելանան ինչպես կաթի, այնպես էլ մսի արտադրության ծավալներն ու որակը։
Բայց արդյո՞ք բարձր արտադրողականությունը հասանելի է փոքր ֆերմերներին
Հայաստանի տավարաբուծությամբ զբաղվում է շուրջ 170 հազար գյուղացիական և գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություն, իսկ ոլորտի առանձնահատկությունն այն է, որ տնտեսությունների զգալի մասը փոքր չափի է։
Այստեղ էլ առաջանում է ոլորտի կարևորագույն խնդիրներից մեկը․ բարձր կաթնատվություն ունեցող կենդանին պահելու համար անհրաժեշտ են համապատասխան կեր, անասնաշենք, ջուր, անասնաբուժական սպասարկում և ճիշտ կառավարման մեթոդներ։
Այսինքն՝ միայն բարձրարժեք ցեղի կով ձեռք բերելը դեռևս չի երաշխավորում 4 հազար կգ կաթնատվություն։
«Խելացի» անասնաշենքերից մինչև նոր տեխնոլոգիաներ
Կառավարության գործող ծրագրերից մեկը նաև «Խելացի» անասնաշենքերի կառուցման կամ վերակառուցման և դրանց տեխնոլոգիական ապահովման աջակցության ծրագիրն է։ Նպատակն է խթանել ժամանակակից տեխնոլոգիաների և ավելի ինտենսիվ արտադրության մեթոդների կիրառումը։
Այս ուղղությունը հատկապես կարևոր է այն պատճառով, որ կաթնատվության վրա ազդում են ոչ միայն կենդանու ցեղը, այլև պահվածքի պայմանները։
Ջերմային սթրեսը, վատ օդափոխությունը, անբավարար ջուրը, կերի որակը և ոչ ճիշտ կերակրման ռեժիմը կարող են զգալիորեն նվազեցնել կենդանու արտադրողականությունը։
Կաթի ոլորտի ապագան՝ ավելի քիչ կենդանի՞, թե՞ ավելի արդյունավետ կենդանիներ
Հայաստանի համար երկարաժամկետ խնդիրը միայն կովերի գլխաքանակը մեծացնելը չէ։ Ավելի կարևոր է հասնել նրան, որ յուրաքանչյուր կենդանի ավելի շատ և բարձրորակ կաթ արտադրի։
Պետական ծրագրերում արդեն իսկ դրված է այդ տրամաբանությունը՝ ցեղային բարելավում, միջին կաթնատվության բարձրացում, ժամանակակից անասնաշենքեր և արտադրողների ֆինանսական աջակցություն։
Եթե նախատեսված ծրագրերը լիարժեք իրականացվեն, Հայաստանի կաթնարտադրության աճը կարող է ավելի շատ հիմնվել արտադրողականության բարձրացման, քան պարզապես անասնագլխաքանակի ավելացման վրա։
Իսկ այստեղ վճռորոշ կլինի մեկ հարց՝ արդյո՞ք պետական աջակցության ծրագրերը կկարողանան հասանելի լինել նաև փոքր ֆերմերներին և իրականում բարձրացնել մեկ կովի կաթնատվությունը։
Հայաստանի կաթի արտադրության ապագան մեծապես կախված է հենց այդ հարցի պատասխանից։