կարո՞ղ է Հայաստանը ավելի մեծ արժեք ստեղծել իր մրգերից

Աշխարհում սննդամթերքի պահպանման և վերամշակման շուկան աստիճանաբար փոխվում է։ Սպառողները ավելի հաճախ են ընտրում երկար պահպանվող, հեշտ տեղափոխվող և արագ օգտագործվող սննդամթերք, իսկ արտադրողները փորձում են նվազեցնել բերքահավաքից հետո առաջացող կորուստները։

Այս միտումների ֆոնին աճում է նաև ջրազրկված սննդամթերքի և հատկապես չրի շուկան։ 2026 թվականին համաշխարհային ջրազրկված սննդամթերքի շուկայի ծավալը գնահատվում է մոտ 80 մլրդ դոլար, իսկ առաջիկա տարիներին դրա շարունակական աճ է կանխատեսվում։ Մեկ այլ ուսումնասիրությամբ՝ միայն չրերի համաշխարհային շուկան 2025 թվականին գնահատվել է 9.48 մլրդ դոլար և մինչև 2034 թվականը կարող է հասնել 15.64 մլրդ դոլարի։

Ինչո՞ւ է աշխարհը ավելի շատ չորացնում սնունդը

Չորացումը գյուղմթերքի պահպանման ամենահին մեթոդներից է, սակայն ժամանակակից տեխնոլոգիաները այն վերածում են ավելի բարձրարժեք վերամշակման ուղղության։

Թարմ մրգի համեմատ չրի առավելություններից մեկը պահպանման երկար ժամկետն է։ Ջրի հեռացումը նվազեցնում է փչանալու ռիսկը և թույլ է տալիս արտադրանքը տեղափոխել ավելի երկար ճանապարհներով՝ առանց թարմ մրգի համար անհրաժեշտ նույն ծավալի սառնարանային ենթակառուցվածքի։

Այս գործոնը հատկապես կարևոր է այն երկրներում, որտեղ հետբերքահավաքային կորուստները մեծ են։ Օրինակ՝ Հնդկաստանում տարեկան արտադրվում է ավելի քան 320 մլն տոննա միրգ և բանջարեղեն, իսկ հետբերքահավաքային կորուստները որոշ գնահատականներով կազմում են 15–25 տոկոս։ Այդ պատճառով ջրազրկումը դիտարկվում է նաև որպես կորուստները նվազեցնելու և գյուղմթերքը արտահանման համար ավելի հարմար արտադրանքի վերածելու միջոց։

Հայաստանը արդեն ունի արտահանման հիմք

Հայաստանի համար չրի շուկան զրոյից ստեղծելու խնդիր չկա․ հայկական արտադրանքն արդեն արտահանվում է։

Համաշխարհային առևտրի տվյալների համաձայն՝ 2024 թվականին Հայաստանից արտահանվել է 46.1 տոննա չորացրած ծիրան՝ մոտ 291.7 հազար դոլար արժեքով։ Հիմնական ուղղություններից են եղել Ռուսաստանը և ԱՄՆ-ը, իսկ արտադրանքը հասել է նաև Ֆրանսիա, Գերմանիա և Կանադա։

Նույն թվականին չորացրած խնձորի արտահանումը կազմել է 63.3 տոննա՝ 206.4 հազար դոլար արժեքով։ Այստեղ նույնպես Ռուսաստանը եղել է հիմնական ուղղությունը, սակայն հայկական արտադրանքն արտահանվել է նաև ԱՄՆ, Ֆրանսիա, Բելգիա և Արաբական Միացյալ Էմիրություններ։

Չորացրած սալորի արտահանումը կազմել է ևս 70.4 տոննա՝ մոտ 328.7 հազար դոլար արժեքով։ Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի կողքին այստեղ նույնպես առկա են եվրոպական շուկաներ։

Միայն այս երեք ապրանքատեսակների հաշվարկով 2024 թվականին Հայաստանը արտահանել է մոտ 180 տոննա չիր՝ շուրջ 827 հազար դոլար ընդհանուր արժեքով։

Բայց այստեղ կա չօգտագործված հնարավորություն

Այս թվերը մեծ են թվում փոքր արտադրողի համար, սակայն Հայաստանի գյուղատնտեսության ընդհանուր ներուժի համեմատ դեռևս փոքր են։

Հայաստանը տարեկան արտադրում է մեծ քանակությամբ ծիրան, դեղձ, սալոր, խնձոր, տանձ, խաղող և այլ մրգեր։ Թարմ շուկան միշտ չէ, որ կարող է ամբողջ բերքն ընդունել նույն գնով։

Այս իրավիճակում վերամշակումը կարող է լրացուցիչ արժեք ստեղծել։

Օրինակ՝ այն պտուղը, որը թարմ վիճակում դժվար է վաճառել երկար հեռավորության վրա, կարող է վերածվել չրի, փոշու կամ այլ երկար պահպանվող արտադրանքի։ Այդ դեպքում ֆերմերի արտադրանքը կախված է ոչ միայն տվյալ օրվա թարմ մրգի գնից։

Չիրը կարող է դառնալ արտահանման դիվերսիֆիկացման գործիք

Հայաստանի արտահանման ռազմավարության մեջ հենց արտահանման շուկաների կենտրոնացվածությունը դիտարկվում է որպես խնդիր։ Կառավարությունը 2025–2030 թվականների արտահանման խթանման ռազմավարության շրջանակում նպատակ է դրել ընդլայնել շուկաները, բարձրացնել տեղական արտադրանքի ավելացված արժեքը և զարգացնել արտահանողների կարողությունները։

Չրի ոլորտը այս տրամաբանությանը համապատասխանում է։

Հայկական արտադրանքը կարող է վաճառվել ոչ միայն որպես հումք, այլ որպես պատրաստի, փաթեթավորված և բրենդավորված սննդամթերք։ Այդ դեպքում արտադրանքի արժեքի ավելի մեծ մասը մնում է Հայաստանում՝ գյուղացու, վերամշակողի, փաթեթավորողի և արտահանողի շղթայում։

Հաջորդ քայլը՝ սովորական չրից դեպի բարձրարժեք արտադրանք

Միջազգային շուկայում աճում է ոչ միայն ավանդական չրի, այլև նոր տեխնոլոգիաներով ստացված ջրազրկված արտադրանքի պահանջարկը։

Սառեցմամբ չորացված՝ freeze-dried մրգերն ու բանջարեղենը, օրինակ, առանձնանում են երկար պահպանման ժամկետով և այն հանգամանքով, որ տեխնոլոգիան թույլ է տալիս ավելի լավ պահպանել արտադրանքի կառուցվածքն ու որոշ սննդային հատկություններ։ Համաշխարհային freeze-dried մրգերի և բանջարեղենի շուկայի համար 2026–2036 թվականներին կանխատեսվում է մոտ 7 տոկոս տարեկան աճ։

Սա Հայաստանի համար արդեն մեկ այլ մակարդակի հնարավորություն է՝ ավանդական չրից անցնել դեպի բարձրարժեք, թեթև, երկար պահպանվող և պրեմիում շուկաների համար նախատեսված արտադրանք։

Որտե՞ղ կարող է լինել Հայաստանի առավելությունը

Հայաստանն ունի մի քանի կարևոր առավելություն՝ մրգերի բազմազանություն, ավանդական չրի արտադրության մշակույթ և արդեն ձևավորված արտահանման փորձ։

Բայց միջազգային շուկայում մրցելու համար միայն «հայկական չիր» գրությունը բավարար չէ։

Պետք են կայուն որակ, սննդամթերքի անվտանգության միջազգային պահանջներին համապատասխան արտադրություն, ճիշտ փաթեթավորում, ապրանքի հետագծելիություն և շուկայի պահանջներին համապատասխան տեսականի։

Հատկապես կարևոր է նաև շուկաների դիվերսիֆիկացումը։ Հայաստանի ներկայիս արտահանման տվյալները ցույց են տալիս, որ Ռուսաստանը շարունակում է լինել հայկական չրերի կարևոր շուկա, սակայն ԱՄՆ-ի և եվրոպական երկրների առկայությունը ցույց է տալիս, որ այլ ուղղություններով նույնպես հնարավոր է վաճառք։

Հայաստանի համար հարցը միայն չիր արտադրելը չէ

Հայաստանի գյուղատնտեսության համար ավելի կարևոր հարցը կարող է լինել՝ ինչպես նույն քանակի գյուղմթերքից ավելի մեծ տնտեսական արժեք ստեղծել։

Թարմ ծիրանը, խնձորը կամ սալորը վաճառվում են սահմանափակ ժամկետում և մեծապես կախված են բերքահավաքի ժամանակ ձևավորվող գնից։ Չրի կամ այլ ջրազրկված արտադրանքի դեպքում արտադրողը ստանում է ամիսներով պահպանվող ապրանք, որը հնարավոր է տեղափոխել հեռավոր շուկաներ և վաճառել ամբողջ տարվա ընթացքում։

Հետևաբար չրի արտադրության զարգացումը կարող է միաժամանակ լուծել մի քանի խնդիր՝ նվազեցնել հետբերքահավաքային կորուստները, երկարացնել գյուղմթերքի վաճառքի ժամանակահատվածը, ավելացնել վերամշակման մասնաբաժինը և ստեղծել ավելի բարձր ավելացված արժեք ունեցող արտահանվող ապրանք։

Հարցն այն է՝ կկարողանա՞ Հայաստանը իր մրգերը վաճառել ոչ միայն որպես թարմ բերք, այլ որպես պատրաստի և բարձրարժեք սննդամթերք։ Չրի համաշխարհային շուկայի աճը ցույց է տալիս, որ դրա համար շուկա կա։