Ջերմոցային տնտեսությունը հնարավորություն է տալիս գյուղմթերք արտադրել ամբողջ տարվա ընթացքում, սակայն ձմռան ամիսներին դրա շահութաբերությունը մեծապես կախված է ջեռուցման ծախսերից։ Հայաստանի կլիմայական պայմաններում, հատկապես ցուրտ ձմեռ ունեցող մարզերում, ջերմոցի սեփականատիրոջ համար հիմնական հարցերից մեկը դառնում է ոչ թե որքան բերք կարելի է ստանալ, այլ որքան կարժենա այդ բերքը արտադրելը։

Մեկ հեկտար ժամանակակից ջերմոցը կարող է պահանջել զգալի էներգետիկ ռեսուրսներ։ Ջեռուցման համակարգի տեսակը, ջերմոցի կառուցվածքը, ծածկույթի նյութը, մշակաբույսը և արտաքին ջերմաստիճանը որոշիչ նշանակություն ունեն արտադրանքի ինքնարժեքի ձևավորման գործում։

Այս պայմաններում ձմեռային արտադրությունը կարող է լինել շահավետ, բայց միայն այն դեպքում, երբ տնտեսությունը ճիշտ է հաշվարկել իր ծախսերը։

Ինչո՞ւ է ջեռուցումն ամենամեծ ծախսերից մեկը

Ջերմոցում անհրաժեշտ ջերմաստիճանի պահպանումը պահանջում է շարունակական էներգիայի ծախս։ Եթե ամռանը ջերմոցային տնտեսության հիմնական խնդիրներն են օդափոխությունը, խոնավության և արևային ճառագայթման կառավարումը, ապա ձմռանը առաջնային է դառնում ջերմության պահպանումը։

Ջեռուցման ծախսի վրա ազդում են՝

- Ջերմոցի մակերեսը և բարձրությունը։
- Կառուցվածքի ջերմամեկուսացման մակարդակը։
- Պոլիէթիլենային թաղանթի կամ պոլիկարբոնատի որակը։
- Ջեռուցման համակարգի արդյունավետությունը։
- Գիշերային և ցերեկային ջերմաստիճանների տարբերությունը։
- Մշակվող բույսի պահանջվող ջերմաստիճանը։

Օրինակ՝ լոլիկի, վարունգի և պղպեղի ջերմային պահանջները նույնը չեն։ Հետևաբար նույն ջերմոցի շահագործման ծախսերը կարող են տարբեր լինել՝ կախված ընտրված մշակաբույսից և արտադրության տեխնոլոգիայից։

Որքա՞ն էներգիա է անհրաժեշտ մեկ հեկտար ջերմոցին

Մեկ հեկտար ջերմոցի ջեռուցման էներգիայի պահանջը հնարավոր չէ որոշել միայն մակերեսով։ Անհրաժեշտ է հաշվի առնել ջերմոցի ջերմային կորուստները, արտաքին ջերմաստիճանը, ցանկալի ներքին ջերմաստիճանը և ջեռուցման համակարգի արդյունավետությունը։

Համեմատության համար կարելի է դիտարկել երեք պայմանական սցենար՝

Ջերմոցի վիճակ| Էներգետիկ պահանջ
Լավ ջերմամեկուսացված, էներգախնայող| Համեմատաբար ցածր
Միջին մեկուսացում| Միջին
Թույլ մեկուսացում, հին կառուցվածք| Բարձր

Ձմռանը ջերմոցի ջերմային կորուստները կարող են զգալիորեն մեծանալ հատկապես գիշերային ժամերին։ Այդ պատճառով կարևոր է ոչ միայն ջեռուցման հզորությունը, այլև ջերմության պահպանման տեխնոլոգիաները։

Ջեռուցման ի՞նչ տարբերակներ կան

Հայաստանի ջերմոցային տնտեսությունները կարող են կիրառել ջեռուցման տարբեր համակարգեր։

1. Բնական գազով ջեռուցում

Գազային կաթսաները ջերմոցների ջեռուցման տարածված տարբերակներից են։ Դրանց առավելությունը ջերմաստիճանի կառավարումն է և համապատասխան ենթակառուցվածքի առկայության դեպքում՝ համեմատաբար հարմար շահագործումը։

Սակայն ծախսերը կախված են գազի սակագնից, սարքավորումների արդյունավետությունից և ջերմոցի ջերմային կորուստներից։

2. Կենսազանգվածով ջեռուցում

Փայտային մնացորդները, գյուղատնտեսական որոշ թափոններ և այլ կենսազանգվածային ռեսուրսներ կարող են օգտագործվել որպես ջերմության աղբյուր։

Այս տարբերակը կարող է հետաքրքիր լինել այն տնտեսությունների համար, որոնք ունեն վառելիքի տեղական հասանելի աղբյուր։ Սակայն անհրաժեշտ է հաշվի առնել վառելիքի պատրաստման, տեղափոխման, պահեստավորման և կաթսայի սպասարկման ծախսերը։

3. Էլեկտրական ջեռուցում

Էլեկտրական համակարգերը կարող են հարմար լինել փոքր ջերմոցների կամ առանձին գոտիների ջեռուցման համար։ Սակայն մեկ հեկտար ջերմոցի ամբողջական ջեռուցման դեպքում էլեկտրաէներգիայի սպառումը կարող է շատ մեծ լինել։

4. Ջերմային պոմպեր

Ջերմային պոմպերը կարող են օգտագործել շրջակա միջավայրի կամ հողի ջերմությունը։ Դրանք կարող են նվազեցնել էներգիայի ծախսերը, հատկապես ճիշտ նախագծման և ցածր ջերմաստիճանային ջեռուցման համակարգերի դեպքում։

Այդուհանդերձ, սկզբնական ներդրումները և համակարգի արդյունավետությունը պետք է գնահատել յուրաքանչյուր կոնկրետ նախագծի համար։

Ինչպե՞ս նվազեցնել ջերմոցի ձմեռային ծախսերը

Ջերմոցի շահագործման ծախսերը նվազեցնելու համար միշտ չէ, որ անհրաժեշտ է փոխել ջեռուցման համակարգը։ Երբեմն ավելի արդյունավետ է նվազեցնել ջերմության կորուստները։

Կարևոր միջոցառումներից են՝

- Ջերմոցի երկրորդային թաղանթի կիրառումը։
- Ջերմային վարագույրների տեղադրումը։
- Դռների և օդափոխության բացվածքների հերմետիկացումը։
- Ջերմաստիճանի ավտոմատ կառավարման համակարգերի տեղադրումը։
- Ջեռուցման խողովակների ջերմամեկուսացումը։
- Ջերմության հավասարաչափ բաշխումը ջերմոցի ամբողջ տարածքում։
- Գիշերային ժամերին ջերմության պահպանման ռեժիմի կիրառումը։

Այս միջոցառումները կարող են նվազեցնել էներգիայի անտեղի կորուստները և բարձրացնել ջերմոցի ընդհանուր արդյունավետությունը։

Ինչպե՞ս է ջեռուցման ծախսը ազդում լոլիկի ինքնարժեքի վրա

Դիտարկենք մեկ հեկտար ջերմոց, որտեղ ձմեռային սեզոնին աճեցվում է լոլիկ։

Արտադրանքի ինքնարժեքը ձևավորվում է ոչ միայն ջեռուցման, այլև հետևյալ ծախսերի հաշվին՝

- Սերմեր կամ սածիլներ։
- Պարարտանյութեր և սննդային լուծույթներ։
- Բույսերի պաշտպանության միջոցներ։
- Աշխատուժ։
- Էլեկտրաէներգիա։
- Ջուր և ոռոգում։
- Ջեռուցում։
- Փաթեթավորում և տեղափոխում։
- Ջերմոցի ամորտիզացիա և սարքավորումների սպասարկում։

Օրինակ՝ եթե ջերմոցն արտադրում է 400 տոննա լոլիկ, ապա յուրաքանչյուր 10 միլիոն դրամ լրացուցիչ ծախսը մեկ կիլոգրամ արտադրանքի ինքնարժեքը բարձրացնում է 25 դրամով։

Այս պարզ հաշվարկը ցույց է տալիս, թե որքան կարևոր է էներգիայի արդյունավետ օգտագործումը մեծածավալ ջերմոցային տնտեսություններում։

Արևային էներգիան կարո՞ղ է լուծել խնդիրը

Հայաստանում արևային էներգիայի կիրառումը ջերմոցային տնտեսություններում կարող է լրացուցիչ հնարավորություն ստեղծել՝ հատկապես էլեկտրաէներգիայի սպառման ծախսերը նվազեցնելու համար։

Արևային կայանները կարող են ապահովել պոմպերի, օդափոխիչների, կառավարման համակարգերի և այլ էլեկտրական սարքավորումների աշխատանքը։

Սակայն պետք է հաշվի առնել, որ ձմռանը արևային արտադրությունը նվազում է, մինչդեռ ջեռուցման պահանջարկը մեծանում է։ Այդ պատճառով արևային կայանը չի կարելի դիտարկել որպես ջերմոցի հիմնական ջեռուցման ինքնաբավ լուծում՝ առանց լրացուցիչ էներգետիկ համակարգի։

Առավել արդյունավետ կարող է լինել արևային էներգիայի, էներգախնայող ջեռուցման և ջերմության պահպանման տեխնոլոգիաների համադրությունը։

Ինչ պետք է հաշվել ջերմոց կառուցելուց առաջ

Մեկ հեկտար ջերմոցի կառուցման ներդրումը գնահատելիս անհրաժեշտ է նախապես հաշվարկել ոչ միայն շինարարական և սարքավորումների ծախսերը, այլև առնվազն մեկ ամբողջ տարվա շահագործման բյուջեն։

Հատկապես կարևոր է կազմել երեք տարբեր սցենար՝

1. Բարենպաստ ձմեռ՝ համեմատաբար ցածր ջեռուցման պահանջարկով։
2. Սովորական ձմեռ՝ միջին ջերմաստիճանային պայմաններով։
3. Ցուրտ ձմեռ՝ բարձր էներգասպառմամբ։

Յուրաքանչյուր սցենարի համար պետք է հաշվարկել արտադրության ծավալը, էներգիայի սպառումը, աշխատուժի ծախսերը, վաճառքի հնարավոր գինը և վերջնական շահույթը։

Այսպիսի հաշվարկը թույլ կտա հասկանալ՝ արդյոք ջերմոցային տնտեսությունը կարող է պահպանել շահութաբերությունը նաև այն դեպքում, երբ էներգակիրների գները բարձրանում են կամ շուկայում արտադրանքի գները նվազում են։

Եզրակացություն

Հայաստանում ջերմոցային տնտեսությունների զարգացումը կարող է նպաստել գյուղմթերքի ամբողջ տարվա արտադրությանը, ներմուծման փոխարինմանը և արտահանման ընդլայնմանը։ Սակայն ձմեռային արտադրությունը պահանջում է ճշգրիտ տնտեսական հաշվարկներ։

Մեկ հեկտար ջերմոցի շահութաբերությունը որոշվում է ոչ միայն ստացված բերքի քանակով, այլև մեկ կիլոգրամ արտադրանքի իրական ինքնարժեքով։

Ուստի ջերմոցային տնտեսություն հիմնելու կամ ընդլայնելուց առաջ ամենակարևոր հարցերից մեկը պետք է լինի հետևյալը՝ ինչքա՞ն կարժենա ոչ միայն ջերմոց կառուցելը, այլև այն ամբողջ ձմեռ աշխատեցնելը։