Ջերմոցային տնտեսություններում վնասատուների դեմ պայքարը աստիճանաբար փոխվում է․ քիմիական միջոցների կողքին ավելի մեծ նշանակություն են ստանում օգտակար միջատները, գիշատիչ տզերը, մակաբույծ կրետները և այլ կենսաբանական օրգանիզմներ, որոնք կարող են սահմանափակել վնասատուների տարածումը։
Սեպտեմբերի 22-ին Հարավային Աֆրիկայում կայացած NAMPO Cape 2026 ցուցահանդեսում կենսաբանական պաշտպանության մասնագետները հենց այս ուղղությունն էին առանձնացնում՝ նշելով, որ ջերմոցներում արդյունավետ պայքարը պահանջում է տեղական պայմաններին հարմարեցված ծրագրեր, ոչ թե մեկ ընդհանուր լուծում բոլոր մշակաբույսերի համար։
Ինչպե՞ս է աշխատում «միջատը միջատի դեմ» սկզբունքը
Կենսաբանական պայքարի գաղափարը պարզ է․ վնասատուին ոչնչացնելու համար օգտագործվում է նրա բնական թշնամին։
Օրինակ՝ ջերմոցներում կարող են կիրառվել գիշատիչ տզեր՝ տրիպսների և սարդոստայնային տզերի դեմ, մակաբույծ կրետներ՝ սպիտակաթևիկների կամ լվիճների դեմ, ինչպես նաև այլ գիշատիչներ և կենսաբանական օրգանիզմներ։ Դրանց ընտրությունը կախված է կոնկրետ վնասատուից, մշակաբույսից և ջերմոցի պայմաններից։
Այսինքն՝ նույն կենսաբանական միջոցը հնարավոր չէ արդյունավետ կիրառել բոլոր ջերմոցներում և բոլոր մշակաբույսերի համար։
Հարավային Աֆրիկայում, օրինակ, առանձնահատուկ խնդիր է համարվում լոլիկի ցեցը՝ Tuta absoluta-ն։ Մասնագետները նշում են, որ դրա դեմ պայքարում պետք է հաշվի առնել ոչ միայն վնասատուի, այլև օգտագործվող օգտակար օրգանիզմների վարքագիծը և կենսաբանությունը։
Ինչու է տեղական արտադրությունը դառնում կարևոր
Հարավային Աֆրիկայի օրինակը ևս մեկ հետաքրքիր միտում է ցույց տալիս․ որոշ օգտակար օրգանիզմներ փորձում են արտադրել հենց տեղում։
Koppert South Africa-ն ունի հատուկ միջատաբուծարան, որտեղ արտադրում է տարածաշրջանում հանդիպող կենսաբանական պայքարի որոշ օրգանիզմներ։ Ընկերության մասնագետների խոսքով՝ եթե տվյալ օրգանիզմը բնականորեն առկա է երկրում, այն տեղում արտադրելը կարող է ավելի նպատակահարմար լինել, քան ներմուծելը։ Դրան ավելանում են նաև կենսաանվտանգության և կարգավորման հարցերը։
Սա կարևոր է հատկապես այն երկրների համար, որտեղ ջերմոցային տնտեսությունը զարգանում է, բայց կենսաբանական պաշտպանության նյութերի ներմուծումը կարող է կախված լինել գրանցման, լոգիստիկայի և այլ սահմանափակումներից։
Ամենամեծ խնդիրը՝ քիմիան և օգտակար միջատը պետք է «համագործակցեն»
Կենսաբանական պայքարի տարածման հիմնական խոչընդոտներից մեկը հենց քիմիական միջոցների հետ համատեղելիությունն է։
Որոշ ֆունգիցիդներ և այլ բույսերի պաշտպանության միջոցներ կարող են վնասել ոչ միայն վնասատուին, այլև այն օգտակար օրգանիզմներին, որոնց վրա հիմնված է կենսաբանական ծրագիրը։ Այդ պատճառով մասնագետները խորհուրդ են տալիս քիմիական և կենսաբանական պայքարը պլանավորել որպես մեկ միասնական համակարգ։
Այս մոտեցումը կոչվում է ինտեգրված վնասատուների կառավարում՝ IPM։
Այստեղ կարևոր է ոչ թե սպասել, մինչև վնասատուների քանակը կտրուկ աճի, այլ պարբերաբար վերահսկել ջերմոցը, վաղ հայտնաբերել խնդիրը և անհրաժեշտության դեպքում ժամանակին կիրառել համապատասխան կենսաբանական միջոցը։
Penn State Extension-ը նույնպես խորհուրդ է տալիս կենսաբանական պաշտպանությունը սկսել վաղ՝ մինչև վնասատուների մեծ պոպուլյացիա ձևավորվելը։ Դրա համար օգտագործվում են բույսերի պարբերական զննում, կպչուն թակարդներ և այլ մոնիթորինգի մեթոդներ։
Հայաստանը նույնպես արդեն այս շղթայից դուրս չէ
Հայաստանում կենսաբանական պաշտպանության և օգտակար միջատների ուղղությունն արդեն կիրառվում է ջերմոցային տնտեսություններում։
Օրինակ՝ Biobest-ի տվյալներով՝ Հայաստանում գործող խոշոր ջերմոցային արտադրող Spayka-ն 2020 թվականից սկսել է ինտեգրված վնասատուների կառավարման փորձարկումներ, իսկ հետագայում այդ մոտեցումը տարածել է իր երկու բարձր տեխնոլոգիական արտադրամասերում՝ ընդհանուր 115 հեկտար տարածքում։
Հայաստանի շուկայում այսօր առաջարկվում են նաև օգտակար միջատներ և փոշոտող իշամեղուներ ջերմոցների ու այգիների համար։
Սա նշանակում է, որ կենսաբանական պայքարը Հայաստանում արդեն միայն տեսական գաղափար չէ։ Սակայն դրա արդյունավետությունը կախված է մասնագետի ճիշտ ընտրությունից, վնասատուի վաղ հայտնաբերումից, ջերմոցի միկրոկլիմայից և կիրառվող քիմիական միջոցների հետ համատեղելիությունից։
Հաջորդ փուլը՝ միջատ + տվյալներ
Կենսաբանական պայքարի զարգացումը գնում է նաև թվայնացման ուղղությամբ։ Ժամանակակից ջերմոցում օգտակար օրգանիզմների բաց թողնելը միայն առաջին քայլն է։ Հետագայում անհրաժեշտ է հասկանալ՝ ինչքան է վնասատուների պոպուլյացիան, որտեղ են առաջանում օջախները և որքան արդյունավետ են գործում բաց թողնված օգտակար օրգանիզմները։
Koppert-ի վերջին փորձարկումներից մեկը, օրինակ, հիմնված էր ջերմոցում վնասատուների պարբերական մոնիթորինգի և դրա հիման վրա որոշումների ընդունման վրա։ Ընկերությունը նշում է, որ կենսաբանական լուծումների արդյունավետությունը հաճախ պահանջում է մի քանի օրգանիզմների համադրություն և դրանց փոխազդեցությունների մանրամասն ուսումնասիրություն։
Այսպիսով, ապագայի ջերմոցում «միջատը միջատի դեմ» մոտեցումը պարզապես թունաքիմիկատին փոխարինելու փորձ չէ։ Այն ավելի լայն համակարգի մի մասն է, որտեղ վնասատուների վաղ հայտնաբերումը, օգտակար օրգանիզմները, միկրոկլիման, տվյալները և անհրաժեշտության դեպքում ընտրովի քիմիական պաշտպանությունը պետք է աշխատեն միասին։
Հայաստանի համար սա հատկապես կարևոր կարող է դառնալ ջերմոցային տնտեսությունների ընդլայնման պայմաններում․ որքան մեծանում է արտադրության մասշտաբը, այնքան ավելի կարևոր է դառնում վնասատուների վերահսկումը ոչ թե արդեն առաջացած խնդրի դեմ պայքարով, այլ կանխարգելիչ և կառավարվող համակարգով։