Ջերմոցային տնտեսություններում բույսերի վիրուսային հիվանդության հայտնաբերման համար ժամանակը կարող է նույնքան կարևոր լինել, որքան հենց ախտորոշման ճշգրտությունը։ Մեծ Բրիտանիայում գործող Fuse Diagnostics ընկերությունը փորձում է այս գործընթացը տեղափոխել լաբորատորիայից անմիջապես ջերմոց՝ զարգացնելով արագ մոլեկուլային թեստավորման համակարգ։
Սեպտեմբերի 21-ին ընկերությունը հայտնել է, որ ներգրավել է 1 մլն ֆունտ ստերլինգ՝ իր Flip հարթակի առևտրայնացումը, արտադրական կարողությունները և նոր թեստերի մշակումը արագացնելու համար։ Բույսերի արտադրության համար ընկերությունը ուսումնասիրում է, մասնավորապես, լոլիկի Tomato brown rugose fruit virus (ToBRFV) և վարունգի Cucumber green mottle mosaic virus (CGMMV) հայտնաբերման հնարավորությունը։
Ինչ է փոխվում
Այսօր կասկածելի բույսի դեպքում արտադրողը կարող է նմուշ վերցնել և ուղարկել մասնագիտացված լաբորատորիա։ Արդյունքը ստանալու համար անհրաժեշտ ժամանակը նշանակում է, որ այդ ընթացքում վարակված բույսը կամ նյութը կարող է արդեն շփվել այլ բույսերի, աշխատողների կամ սարքավորումների հետ։
Fuse-ի առաջարկած մոտեցման դեպքում գաղափարը պարզ է՝ նմուշը ստուգել հենց արտադրության վայրում։
Ընկերության Flip հարթակը նախատեսված է մոլեկուլային թեստավորման համար՝ առանց ավանդական մասնագիտացված լաբորատոր սարքավորումների։ Fuse-ը այն նկարագրում է որպես արագ, փոքրածավալ և օգտագործման համար պարզ համակարգ։ Սակայն կարևոր է նշել, որ ToBRFV-ի և CGMMV-ի ջերմոցային կիրառությունները դեռ մշակման ու ոլորտային գործընկերների հետ վավերացման փուլում են։ Սա դեռ պատրաստի, լայնորեն կիրառվող կոմերցիոն լուծում չէ։
Ինչու է արագությունը կարևոր
ToBRFV-ի դեպքում միայն բույսի արտաքին տեսքին հետևելը բավարար չէ։ Մեծ Բրիտանիայի բույսերի առողջության ծառայության տվյալներով՝ վիրուսի ախտանշանները կարող են նմանվել այլ վիրուսային հիվանդությունների կամ նույնիսկ սննդանյութերի պակասի հետևանքներին։ Այդ պատճառով հաստատման համար անհրաժեշտ է լաբորատոր ախտորոշում։
Վիրուսը կարող է տարածվել բույսերի անմիջական շփման, աշխատողների ձեռքերի և հագուստի, գործիքների, տարաների, մեքենաների և այլ սարքավորումների միջոցով։ Ջերմոցային պայմաններում մեխանիկական տարածումը հատկապես կարևոր խնդիր է, քանի որ արտադրության ընթացքում բույսերի հետ շփումները շատ են։
Այս իրավիճակում արագ թեստի արժեքը միայն այն չէ, որ ֆերմերը ավելի շուտ իմանա պատասխանը։ Ավելի արագ տեղեկատվությունը կարող է օգնել ավելի շուտ որոշումներ կայացնել՝
- կասկածելի բույսը մեկուսացնել,
- սահմանափակել աշխատողների և սարքավորումների տեղաշարժը,
- ուժեղացնել ախտահանման միջոցառումները,
- որոշել՝ որ հատվածներից լրացուցիչ նմուշներ վերցնել,
- գնահատել՝ արդյոք խնդիրը սահմանափակ է, թե տարածվում է ամբողջ ջերմոցում։
Վիրուսը կարող է վերածվել նաև ֆինանսական խնդրի
ToBRFV-ի դեպքում խնդիրը միայն բույսի հիվանդությունը չէ։ Մեծ Բրիտանիայի պաշտոնական գնահատականներում նշվում է, որ որոշ դեպքերում կարող են արձանագրվել բերքատվության 25–70% կորուստներ, քանի որ պտուղը դառնում է չվաճառվող, իսկ վարակված բերքի հեռացումը և ջերմոցի մաքրումը լրացուցիչ ծախսեր են առաջացնում։ Որոշ վարակված բույսեր կարող են նաև ակնհայտ ախտանշաններ չունենալ։
Այս պատճառով բույսերի առողջության վերահսկողությունը աստիճանաբար դառնում է ոչ միայն ագրոնոմիական, այլև ֆինանսական կառավարման խնդիր։
Եթե ջերմոցը աշխատում է մեծ ծավալներով, հիվանդության հայտնաբերման մի քանի օրվա տարբերությունը կարող է նշանակել հազարավոր բույսերի հետ կապված տարբեր որոշումներ։ Հենց այստեղ է առաջանում տեղում արագ թեստավորման տնտեսական տրամաբանությունը։
Ջերմոցը դառնում է ավելի տեխնոլոգիական, բայց նաև ավելի խոցելի
Ժամանակակից ջերմոցները ավելի շատ են օգտագործում հիդրոպոնիկա, ավտոմատացված ոռոգում և սնուցում, կլիմայի կառավարման համակարգեր, սենսորներ ու տվյալների վերլուծություն։ Սակայն արտադրության տեխնոլոգիականացումը չի վերացնում կենսաբանական ռիսկերը։
Ընդհակառակը՝ բարձրարժեք և ինտենսիվ արտադրության պայմաններում մեկ վարակը կարող է ավելի մեծ տնտեսական հետևանք ունենալ։
Կանադայի ջերմոցային ոլորտի փորձը նույնպես ցույց է տալիս, թե որքան թանկ կարող է լինել ToBRFV-ի դեմ պայքարը։ Մեծ ջերմոցային տնտեսություններից մեկի փորձի վերաբերյալ հրապարակված տվյալներով՝ բռնկումից հետո ամբողջական ախտահանման աշխատանքների արժեքը գնահատվել է մոտ 3 մլն դոլար, առանց արտադրության դադարից առաջացած կորուստների։ Այդ նույն փորձը ցույց է տվել, որ արագ թեստավորումը կարող է էականորեն կրճատել որոշման սպասման ժամանակը։
Ի՞նչ կարող է սա նշանակել Հայաստանի համար
Հայաստանում ջերմոցային տնտեսությունների ընդլայնման պայմաններում բույսերի առողջության վերահսկողությունը կարող է աստիճանաբար դառնալ նույնքան կարևոր, որքան ջերմության, ջրի և էներգիայի կառավարումը։
Հատկապես արտահանմանն ուղղված տնտեսությունների համար հիվանդությունների վերահսկումը կարող է ունենալ երկու մակարդակ՝ արտադրության կորուստների կանխում և բուսասանիտարական վստահության պահպանում։
Սակայն տեղում թեստավորումը չի նշանակում, որ լաբորատորիան այլևս անհրաժեշտ չէ։ Նոր տեխնոլոգիայի ներկայիս փուլը դեռ ենթադրում է թեստերի մշակում և արդյունքների վավերացում։ Իսկ հաստատված վարակների դեպքում պաշտոնական բուսասանիտարական ընթացակարգերը, նմուշառումը և վերահսկողությունը շարունակում են կարևոր մնալ։
Այդուհանդերձ, ուղղությունը հստակ է․ ջերմոցային տնտեսության հաջորդ տեխնոլոգիական քայլը կարող է լինել ոչ միայն ավելի շատ բերք ստանալը, այլև հիվանդությունը ավելի շուտ հայտնաբերելը։
Եթե այս մոտեցումը հաջողությամբ անցնի վավերացման և առևտրայնացման փուլերը, ապագայում ջերմոցի աշխատողը կարող է ունենալ ոչ միայն կլիմայի կամ խոնավության սենսոր, այլև գործիք, որը կօգնի վիրուսի մասին իմանալ նախքան այն ամբողջ արտադրության խնդիր դառնալը։