Հայաստանում ջերմոցային տնտեսությունների զարգացման պետական ծրագրով նախատեսված նոր ջերմոցների ընդհանուր մակերեսը հասել է 91.45 հեկտարի։ Դրանցից արդեն կառուցվել է 12 ջերմատուն՝ 55.12 հա ընդհանուր մակերեսով, իսկ ևս 36.33 հա գտնվում է կառուցման փուլում։
Թվերը առաջին հայացքից կարող են պարզապես հերթական պետական ծրագրի վիճակագրություն թվալ։ Սակայն ավելի մանրամասն դիտարկելու դեպքում դրանք ցույց են տալիս Հայաստանի ջերմոցային գյուղատնտեսության կառուցվածքի փոփոխության մի քանի կարևոր միտումներ։
91.45 հեկտար՝ դեռ ոչ ամբողջությամբ գործող արտադրություն
Ծրագրի շրջանակում կնքվել է 20 պայմանագիր, որոնց ընդհանուր մակերեսը 91.45 հա է։
Սակայն այստեղ կարևոր է տարբերել երեք ցուցանիշ.
91.45 հա — պայմանագրերով նախատեսված ջերմոցների ընդհանուր մակերեսն է։
55.12 հա — արդեն փաստացի հիմնված ջերմատների մակերեսը։
36.33 հա — դեռ կառուցման փուլում գտնվող ջերմատների մակերեսը։
Այսինքն՝ պայմանագրային ծրագրի մոտ 60.3%-ն արդեն կառուցված է, իսկ մոտ 39.7%-ը դեռ ընթացքի մեջ է։
Սա կարևոր տարբերություն է, քանի որ կառուցվող 36.33 հեկտարը դեռ չի նշանակում գործող արտադրական հզորություն։ Դրա տնտեսական արդյունքը հնարավոր կլինի գնահատել միայն այն ժամանակ, երբ ջերմատները կառուցվեն, շահագործման հանձնվեն և սկսեն արտադրել։
Ինչո՞ւ է ծրագիրը ձգձգվում
Պաշտոնական և ոլորտային հրապարակումներում նշվում է, որ ջերմոցների կառուցման գործընթացի վրա ազդեցություն են ունեցել սարքավորումների և շինանյութերի մատակարարման ուշացումները։
Մասնավորապես, 2026 թվականի ընթացքում տարածաշրջանային զարգացումների, Իրանի շուրջ իրավիճակի, Հորմուզի նեղուցով բեռնափոխադրումների խափանումների և ընդհանուր մատակարարման շղթաների խնդիրների հետևանքով որոշ շահառուներ բախվել են սարքավորումների ու նյութերի ուշացած մատակարարմանը։
Սա ջերմոցային տնտեսության համար առանձնահատուկ խնդիր է։
Ժամանակակից ջերմոցը պարզապես մետաղական կոնստրուկցիա և պոլիէթիլենային ծածկ չէ։ Խոշոր նախագծերում օգտագործվում են կլիմայի կառավարման, ոռոգման, լուսավորման, ջեռուցման, օդափոխության և ավտոմատ կառավարման համակարգեր։
Եթե այդ համակարգերից մեկը ժամանակին չի հասնում, ամբողջ նախագծի գործարկումը կարող է հետաձգվել։
Բայց այստեղ կա նաև ֆինանսավորման խնդիր
Կառավարությունը 2026 թվականի օգոստոսին փոփոխել է ծրագրի պայմանները՝ թույլ տալով ջերմոցային տնտեսություններին որոշ դեպքերում փոխել վարկավորող ֆինանսական կազմակերպությունը։
Պատճառներից մեկը այն է, որ ծրագրի ընթացքում որոշ ֆինանսական կազմակերպություններ սկսել են ավելի ցածր տոկոսադրույքներով վարկեր առաջարկել, իսկ գործող շահառուները ցանկացել են իրենց վարկային պարտավորությունները տեղափոխել ավելի մատչելի ֆինանսավորման պայմաններ ունեցող կազմակերպություններ։
Սա կարևոր ազդանշան է։
Ջերմոցի կառուցման արժեքը մեծ է, իսկ դրա վերադարձը կախված է ոչ միայն բերքատվությունից, այլև վաճառքի գնից, արտահանման հնարավորությունից, էներգիայի արժեքից և վարկի սպասարկման ծախսից։
Այսինքն՝ ջերմոցային բիզնեսի համար 1-2 տոկոսային կետի տարբերությունն անգամ կարող է նշանակություն ունենալ նախագծի ֆինանսական արդյունքի համար։
55.12 հեկտարը ինչպիսի՞ արտադրություն կարող է տալ
Կառավարության 2023 թվականին հաստատված ծրագրի սկզբնական հիմնավորման մեջ նախատեսվում էր ժամանակակից ջերմատների միջոցով բարձրացնել բերքատվությունը և արտահանման ծավալները։
Ծրագրի հաշվարկներով՝ ժամանակակից ջերմատներում լոլիկի դեպքում հնարավոր էր ստանալ մոտ 40–50 կգ բերք մեկ քառակուսի մետրից, իսկ 1 հեկտար ջերմատունը կարող էր ստեղծել մոտ 10–12 աշխատատեղ։
Եթե այդ ծրագրային ցուցանիշները կիրառենք միայն որպես տեսական հաշվարկ և ոչ թե փաստացի արդյունք, ապա 55.12 հա ամբողջությամբ գործող և այդ արտադրողականությամբ աշխատելու դեպքում տարեկան արտադրական ներուժը կարող էր կազմել մոտ 22–27.6 հազար տոննա լոլիկ։
Բայց սա կանխատեսված/տեսական հաշվարկ է, ոչ թե Հայաստանի գործող ջերմոցների փաստացի բերքատվության ցուցանիշ։ Իրական արդյունքը կախված է մշակաբույսից, տեխնոլոգիայից, սեզոնից և տնտեսության կառավարման արդյունավետությունից։
Նույնը վերաբերում է աշխատատեղերին․ ծրագրի սկզբնական հաշվարկով 55.12 հա-ի համար տեսականորեն կարող էր խոսքը մոտ 550–660 աշխատատեղի մասին լինել, եթե բոլոր ջերմատները գործեն այդ հաշվարկային նորմայով։
Ջերմոցի կառուցումը դեռ հաջողության երաշխիք չէ
Սա թերևս ծրագրի ամենակարևոր տնտեսական կողմն է։
Ջերմատուն կառուցելը ներդրման միայն առաջին փուլն է։
Հետո սկսվում են ամենօրյա ծախսերը՝
ջեռուցում → էլեկտրաէներգիա → ջուր → պարարտանյութ → բույսերի պաշտպանություն → աշխատուժ → փաթեթավորում → լոգիստիկա → իրացում։
Հատկապես Հայաստանի դեպքում ջեռուցման ծախսը կարող է վճռորոշ լինել ձմեռային արտադրության ժամանակ։
Եթե ջերմոցը կառուցված է, բայց արտադրանքի ինքնարժեքը բարձր է, արտաքին շուկայում մրցունակությունը կարող է նվազել։
Հետևաբար ծրագրի իրական արդյունավետությունը պետք է չափել ոչ թե միայն կառուցված հեկտարներով, այլ՝
- մեկ հեկտարից ստացված արտադրանքով,
- մեկ կգ արտադրանքի ինքնարժեքով,
- արտահանման ծավալով,
- արտահանման արժեքով,
- ստեղծված աշխատատեղերով,
- շահութաբերությամբ,
- պետական աջակցության մեկ դրամի հաշվով ստեղծված տնտեսական արդյունքով։
Արտահանման շուկան արդեն ձևավորվում է
Ջերմոցային տնտեսությունների ընդլայնումը համընկնում է հայկական ջերմոցային արտադրանքի արտահանման աճի հետ։
Կառավարության սեպտեմբերի 3-ի տվյալներով՝ 2026 թվականի հունիս-օգոստոսին Հայաստանից արտահանվել է մոտ 4,506 տոննա պղպեղ և 4,041 տոննա լոլիկ, այսինքն՝ միասին շուրջ 8,547 տոննա։
Միայն այս ցուցանիշը ցույց է տալիս, որ նոր ջերմատների կառուցման տրամաբանությունը միայն ներքին շուկան չէ։ Արտահանման շուկան արդեն դառնում է ջերմոցային բիզնեսի կարևոր մասը։
Բայց այստեղ առաջանում է հաջորդ հարցը․ եթե ջերմոցների մակերեսը շարունակաբար ավելանա, կկարողանա՞ն հայկական արտադրողները պահպանել արտահանման շուկաներում իրենց դիրքերը։
Դրա համար անհրաժեշտ է ոչ միայն արտադրել, այլև ապահովել կայուն որակ, ծավալ և մատակարարման ժամկետներ։
Ծրագրի հաջորդ փուլը պետք է լինի արդյունավետության չափումը
91.45 հեկտար ջերմատների պայմանագրային պորտֆելը արդեն բավական մեծ արտադրական ներուժ է։
Բայց պետական ծրագրի իրական արդյունքը հնարավոր կլինի գնահատել այն ժամանակ, երբ պարզ դառնա՝
քանի հեկտարն է իրականում շահագործվում, ինչ մշակաբույսեր են աճեցվում, որքան բերք է ստացվում, որքանն է արտահանվում և ինչ եկամուտ է ստեղծվում։
Այս տվյալները հատկապես կարևոր են, քանի որ պետական ծրագիրը ներառում է նաև ֆինանսական աջակցություն և վարկերի տոկոսադրույքների սուբսիդավորում։
Հետևաբար հանրային հետաքրքրության հաջորդ հարցը պետք է լինի ոչ միայն՝ «քանի հեկտար ջերմոց ենք կառուցել», այլ՝
«Ի՞նչ տնտեսական արդյունք է տվել այդ 91.45 հեկտարը»։
Եթե կառուցվող 36.33 հեկտարն էլ ամբողջությամբ շահագործման հանձնվի, Հայաստանի ջերմոցային արտադրական կարողությունները կարող են զգալիորեն մեծանալ։
Այդ դեպքում ոլորտի հաջորդ մարտահրավերը կլինի ոչ թե միայն նոր ջերմոցներ կառուցելը, այլ դրանց բարձր արտադրողականությամբ, ցածր ինքնարժեքով և կայուն արտահանմամբ աշխատեցնելը։
Հայաստանի ջերմոցային գյուղատնտեսության հաջողությունը, ի վերջո, որոշվելու է ոչ թե ջերմոցների քառակուսի մետրերով, այլ այդ քառակուսի մետրերից ստեղծվող տնտեսական արժեքով։