Հայաստանը փորձում է զարգացնել ջերմոցային տնտեսությունը ոչ միայն ներքին շուկայի, այլև արտահանման համար։ 2026 թվականին պետությունը նոր աջակցություն է տրամադրել ջերմատնային արտադրանքի արտահանողներին՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել հայկական լոլիկի, պղպեղի, ելակի և ծաղիկների մրցունակությունը արտաքին շուկաներում։
Հայաստանի ջերմոցային տնտեսությունը վերջին տարիներին աստիճանաբար վերածվում է գյուղատնտեսության այն ուղղություններից մեկի, որի զարգացման մեջ պետությունը տեսնում է նաև արտահանման ներուժ։
Այս տարվա հունիսի 4-ին կառավարությունը հաստատել է ջերմատնային արտադրության թարմ պտուղբանջարեղենի և ծաղիկների արտահանման աջակցության միջոցառում։ Ծրագրի նպատակը այլ երկրների շուկաներում հայկական արտադրանքի մրցունակության բարձրացումն ու արտահանման շուկաների դիվերսիֆիկացումն է։
Որ արտադրանքն է ստանում աջակցություն
Ծրագրի շրջանակում արտահանող տնտեսվարողներին սահմանվել են փոխհատուցման չափեր՝ ըստ արտահանվող արտադրանքի։
Մասնավորապես՝
ելակ՝ 770 դրամ/կգ,
պղպեղ՝ 400 դրամ/կգ,
լոլիկ՝ 275 դրամ/կգ,
ծաղիկ՝ 37 դրամ յուրաքանչյուր հատի համար։
Հետագայում ծրագիրը երկարաձգվել է, և հուլիսի 23-ի դրությամբ արդեն արձանագրվել են բավական նշանակալի արտահանման ծավալներ։
Արտահանումն արդեն աճում է
Կառավարության հրապարակած տվյալների համաձայն՝ 2026 թվականի հունիսի 1-ից հուլիսի 23-ը Հայաստանից արտահանվել է շուրջ 1526 տոննա պղպեղ, 770 տոննա լոլիկ և 213,4 տոննա ելակ։
Նույն ժամանակահատվածում արտահանվել է նաև շուրջ 5,8 միլիոն հատ և 58 տոննա ծաղիկ։
Միայն հուլիսի 23-ի դրությամբ՝ նույն ամսվա ընթացքում արտահանվել էր մոտ 742 տոննա պղպեղ, 562 տոննա լոլիկ և 104,4 տոննա ելակ։
Այս թվերը ցույց են տալիս, որ ջերմատնային արտադրանքի արտահանումն արդեն միայն առանձին տնտեսությունների նախաձեռնություն չէ․ այն աստիճանաբար դառնում է գյուղատնտեսական արտահանման առանձին ուղղություն։
Ինչո՞ւ է պետությունը փոխհատուցում արտահանողներին
Հայկական ջերմոցային արտադրանքը արտաքին շուկաներում մրցում է տարբեր երկրների արտադրանքի հետ։
Այստեղ խնդիր է հատկապես առաջանում ինքնարժեքի, տեղափոխման, փաթեթավորման, սառնարանային պահպանման և շուկա մուտք գործելու ծախսերի պատճառով։
Պետական փոխհատուցման տրամաբանությունն այն է, որ արտահանողը կարողանա այդ ծախսերի պայմաններում պահպանել մրցունակ գին և հայկական արտադրանքը հասցնել նոր շուկաներ։
Այսինքն՝ պետության նպատակն այստեղ միայն «ավելի շատ լոլիկ արտահանել»-ը չէ։ Խնդիրը նաև արտահանման աշխարհագրությունն ընդլայնելն է։
Ջերմոց կառուցելու համար նույնպես պետական աջակցություն կա
Արտահանման խթանումը ջերմոցային ոլորտի աջակցության միակ ուղղությունը չէ։
Էկոնոմիկայի նախարարությունը գործում է նաև փոքր և միջին ջերմատնային տնտեսությունների ներդրման պետական աջակցության ծրագիրը։
Ծրագրով նախատեսվում է ջերմոցների կառուցման և տեխնոլոգիական ապահովման ծախսերի մասնակի փոխհատուցում։ Օրինակ՝ հիդրոպոնիկ եղանակով 800–3000 քառակուսի մետր ջերմատան դեպքում փոխհատուցումը կարող է կազմել 10 հազար դրամ յուրաքանչյուր քառակուսի մետրի համար, իսկ որոշ շահառուների համար՝ մինչև 15 հազար դրամ։
Այսպիսով, պետական քաղաքականությունը միաժամանակ փորձում է խթանել թե՛ նոր ջերմոցների ստեղծումը, թե՛ արդեն արտադրված ապրանքի արտահանումը։
Մեծ ջերմոցներից մինչև փոքր տնտեսություններ
Պետական ծրագրերը վերաբերում են նաև ավելի խոշոր ներդրումներին։
Հայաստանում գործում է առանձին ծրագիր, որի շրջանակում խոշոր ջերմատների կառուցման համար նախատեսվում է մինչև 15 մլրդ դրամ վարկ, իսկ կառուցվող մեկ ամբողջական ջերմատան մակերեսը պետք է լինի առնվազն 1 հեկտար։
Սա ցույց է տալիս, որ ոլորտում ձևավորվում են երկու ուղղություններ՝ խոշոր, տեխնոլոգիական ջերմոցային համալիրներ և փոքր ու միջին ջերմատնային տնտեսություններ։
Բայց պետական աջակցությունը բավարար չէ
Ջերմոցի կառուցումը կամ արտահանման փոխհատուցումը ինքնին դեռ չի նշանակում, որ արտադրանքը կդառնա միջազգային շուկայում մրցունակ։
Հայկական արտադրողի համար կարևոր են նաև՝
էներգիայի արժեքը,
ոռոգման ջրի արդյունավետ օգտագործումը,
բերքատվությունը մեկ քառակուսի մետրից,
սերմերի և տնկանյութի որակը,
արտադրանքի միասնական որակը,
փաթեթավորումը,
սառնարանային շղթան,
լոգիստիկ ծախսերը,
միջազգային չափանիշներին համապատասխանությունը։
Հատկապես արտահանման դեպքում մեկ տնտեսության բարձր բերքատվությունը բավարար չէ։ Արտաքին գնորդին անհրաժեշտ է կայուն քանակ, կայուն որակ և մատակարարման կանխատեսելիություն։
Ջերմոցը պետք է դառնա տեխնոլոգիական արտադրություն
Ժամանակակից ջերմոցային տնտեսությունը պարզապես պոլիէթիլենային ծածկով տարածք չէ։
Արտադրության արդյունավետության համար ավելի մեծ նշանակություն են ստանում կաթիլային ոռոգումը, ֆերտիգացիան, կլիմայի կառավարումը, հողի կամ սննդային լուծույթի վերահսկումը, ավտոմատացումը և էներգիայի արդյունավետ օգտագործումը։
Այս առումով հատկապես կարևոր է Հայաստանի համար այն, որ պետական աջակցության ծրագրերում արդեն ներառված են նաև հիդրոպոնիկ տեխնոլոգիաներով ջերմոցների կառուցման հնարավորություններ։
Կարո՞ղ է Հայաստանը դառնալ ջերմոցային արտադրանքի արտահանող երկիր
2026 թվականի արտահանման թվերը ցույց են տալիս, որ հայկական ջերմոցային արտադրանքի նկատմամբ արտաքին շուկայի հետաքրքրություն կա։
Սակայն հաջորդ փուլը լինելու է ավելի դժվար․ անհրաժեշտ է ոչ միայն պահպանել արտահանման աճը, այլև այն դարձնել կայուն։
Դրա համար հայկական ջերմոցները պետք է կարողանան արտադրել ավելի քիչ ռեսուրսով, ավելի բարձր բերքատվությամբ և միջազգային պահանջներին համապատասխան որակով։
Եթե պետության ֆինանսական աջակցությունը համադրվի տեխնոլոգիական արդիականացման, էներգիայի արդյունավետության, լոգիստիկայի և արտահանման շուկաների ճիշտ ընտրության հետ, ապա ջերմոցային տնտեսությունը կարող է դառնալ Հայաստանի գյուղատնտեսական արտահանման կարևոր ուղղություններից մեկը։
Ջերմոցը՝ գյուղատնտեսական արտադրությունից դեպի արտահանման բիզնես
Հայաստանում ջերմոցային տնտեսության զարգացման հաջորդ կարևոր հարցը այլևս միայն այն չէ, թե քանի նոր ջերմոց կկառուցվի։
Ավելի կարևոր հարցն է՝ որքան արդյունավետ կաշխատեն այդ ջերմոցները և որքան մրցունակ արտադրանք կկարողանան հասցնել արտաքին շուկաներ։
2026 թվականի պետական ծրագրերը ցույց են տալիս, որ պետությունը փորձում է աջակցել այս շղթայի տարբեր օղակներին՝ ջերմոցի կառուցումից մինչև արտահանվող արտադրանքի մրցունակություն։
Եթե այս քաղաքականությունը շարունակվի և զուգակցվի տեխնոլոգիական ներդրումների հետ, հայկական ջերմոցը կարող է աստիճանաբար դառնալ ոչ միայն ներքին շուկայի մատակարար, այլև արտահանման կայուն աղբյուր։
Աղբյուրներ՝ ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարություն, ՀՀ կառավարություն, Արմենպրես։