Հայաստանում մեկնարկել է 2.2 միլիոն դոլար ընդհանուր բյուջեով «Organics Mobilized» ծրագիրը, որի նպատակն է նվազեցնել օրգանական թափոնները, սննդամթերքի կորուստները և դրանցից առաջացող մեթանի արտանետումները։ Ծրագիրն իրականացվում է Ամերիկյան համալսարանի Ակոպյանի բնապահպանական կենտրոնի և ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի՝ ՄԱԶԾ-ի համագործակցությամբ։
2026 թվականի սեպտեմբերին մեկնարկած երկամյա ծրագիրը կգործի Լոռու, Կոտայքի, Գեղարքունիքի և Սյունիքի մարզերում։ Դրա ընդհանուր բյուջեն կազմում է 2.2 միլիոն դոլար, որից 1.95 միլիոնը տրամադրվել է Կլիմայի և մաքուր օդի կոալիցիայի կողմից։
Օրգանական թափոնները՝ որպես օգտակար ռեսուրս
Ծրագրի հիմնական ուղղություններից մեկը օրգանական թափոնների տեսակավորումն ու դրանց տեղային վերամշակումն է։ Խոսքը սննդի մնացորդների, բուսական ծագման թափոնների և այլ կենսաքայքայվող նյութերի մասին է, որոնք ներկայում հաճախ հայտնվում են աղբավայրերում։
Նախատեսվում է փորձարկել կոմպոստացման և անաերոբ մարսման համակարգեր։ Կոմպոստացման արդյունքում օրգանական նյութերը կարող են վերածվել հողի որակը բարելավող պարարտանյութի, իսկ անաերոբ մարսման միջոցով հնարավոր է ստանալ կենսագազ և մնացորդային պարարտանյութ։
Ծրագրի շրջանակում Լոռու մարզում նախատեսվում է զարգացնել օրգանական թափոնների տեսակավորումն ու կոմպոստացումը, իսկ Կոտայքում և Գեղարքունիքում՝ օրգանական նյութերի հավաքման և անաերոբ մարսման համար նախապատրաստման համակարգեր։
Սյունիքում ուշադրություն կդարձնեն բերքի կորուստներին
Ծրագրի մեկ այլ ուղղություն վերաբերում է Սյունիքի մարզում բերքահավաքից հետո գյուղմթերքի կորուստների նվազեցմանը։
Այստեղ նախատեսվում է փորձարկել համատեղ սառնարանային պահպանման լուծումներ՝ բնական սառնագենտների կիրառմամբ, որտեղ դա տեխնիկապես հնարավոր կլինի։ Նպատակն է ֆերմերներին, կոոպերատիվներին և փոքր բիզնեսներին հասանելի դարձնել գյուղմթերքի պահպանման ավելի արդյունավետ պայմաններ։
Սա հատկապես կարևոր է այն տնտեսությունների համար, որոնք սառնարանային ենթակառուցվածքների բացակայության պատճառով ստիպված են լինում բերքը շտապ վաճառել կամ իրացնել ավելի ցածր գնով։
Տեղական փորձը կարող է տարածվել այլ համայնքներում
Ծրագիրը նախատեսում է ստեղծել երեք փորձարարական հարթակ՝ այսպես կոչված Living Labs, որտեղ համայնքները, մասնագետները, բիզնեսները և հետազոտողները համատեղ կփորձարկեն նոր լուծումներ։
Բացի այդ, տասը այլ համայնք կմասնակցի ուսուցման և փորձի փոխանակման ցանցին։ Փորձարկումների արդյունքների հիման վրա նախատեսվում է մշակել համայնքային ծառայությունների, գործառնական կանոնների և ֆինանսավորման մեխանիզմներ, որոնք հետագայում հնարավոր կլինի կիրառել նաև այլ բնակավայրերում։
Ի՞նչ նշանակություն կարող է ունենալ ծրագիրը գյուղատնտեսության համար
Գյուղատնտեսական արտադրության ընթացքում առաջացող բուսական մնացորդները, բանջարեղենի և մրգերի չիրացված կամ փչացած խմբաքանակները կարող են դառնալ վերամշակման հումք։ Ճիշտ կազմակերպված կոմպոստացումը կարող է այդ նյութերը վերադարձնել գյուղատնտեսական արտադրություն՝ որպես հողի օրգանական նյութերի լրացման միջոց։
Մյուս կողմից՝ սառնարանային պահպանման բարելավումը կարող է նվազեցնել բերքի կորուստները և ֆերմերներին ավելի մեծ հնարավորություն տալ ընտրելու իրացման ժամանակն ու շուկան։
Այնուամենայնիվ, ծրագրի արդյունքները դեռ պետք է հաստատվեն գործնական փորձարկումներով։ Կարևոր կլինի հետևել, թե որքան օրգանական թափոն կհաջողվի վերամշակել, ինչ ծավալի պարարտանյութ կամ կենսագազ կստացվի, և որքանով կկրճատվեն գյուղմթերքի կորուստները։
Եթե փորձարկումները հաջողվեն, ծրագիրը կարող է հիմք դառնալ Հայաստանում օրգանական թափոնների կառավարման և գյուղատնտեսական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ավելի լայն համակարգի ձևավորման համար։