Օրգանական գյուղատնտեսության զարգացումը սովորաբար չափում են ֆերմերների թվով կամ օրգանական եղանակով մշակվող հողատարածքի աճով։ Սակայն Եվրոպայից եկող նոր տվյալները ցույց են տալիս, որ ոլորտի հաջորդ կարևոր խնդիրը կարող է լինել ոչ թե արտադրության, այլ օրգանական գյուղմթերքի վերամշակման զարգացումը։
Իռլանդիայի Քորք քաղաքում անցկացվող Եվրոպական օրգանական կոնգրեսում մասնագետները նշել են, որ օրգանական արտադրանքի նկատմամբ սպառողների հետաքրքրությունն աճում է, սակայն շուկայի հետագա ընդլայնման համար անհրաժեշտ է զարգացնել նաև վերամշակման հնարավորությունները։
Օրգանական արտադրանքի վաճառքն աճում է
Իռլանդիայի գյուղատնտեսության դեպարտամենտի ներկայացուցիչ Նիալ Ռայանի ներկայացրած տվյալների համաձայն՝ Եվրոպայում օրգանական արտադրանքի վաճառքը նախորդ տարի աճել է 10 տոկոսով, իսկ Իռլանդիայում՝ 12 տոկոսով։ Միաժամանակ 2022 թվականից Իռլանդիայում օրգանական ֆերմերների թիվն աճել է 233 տոկոսով։
Այս թվերը ցույց են տալիս, որ օրգանական գյուղատնտեսության նկատմամբ հետաքրքրությունն արդեն միայն արտադրողների շրջանում չէ։ Աճում է նաև շուկայի պահանջարկը։
Սակայն այստեղ առաջանում է հաջորդ հարցը՝ եթե ավելի շատ ֆերմերներ են արտադրում օրգանական հումք, իսկ սպառողները ցանկանում են ավելի շատ օրգանական արտադրանք, ո՞վ և ինչպե՞ս է այդ հումքը վերամշակելու։
Ֆերմայից մինչև խանութ՝ շղթայի ամենաթույլ օղակը
Օրգանական գյուղատնտեսության դեպքում արտադրանքը վաճառքի պատրաստ ապրանք դարձնելու համար անհրաժեշտ է ամբողջական արժեքային շղթա։
Օրինակ՝ օրգանական խնձորը կարող է վաճառվել թարմ վիճակում, բայց այն կարելի է նաև վերածել հյութի, խյուսի, չրի կամ այլ արտադրանքի։
Նույնը վերաբերում է խաղողին, հատապտուղներին, բանջարեղենին, կաթին, մսին և հացահատիկին։
Եթե օրգանական հումքը կա, բայց համապատասխան սերտիֆիկացված վերամշակող արտադրամաս չկա, ֆերմերը սահմանափակվում է հումքի վաճառքով։
Արդյունքում արտադրանքի ավելացված արժեքի զգալի մասը կարող է ձևավորվել ոչ թե գյուղատնտեսի, այլ վերամշակողի և մանրածախ վաճառողի մոտ։
Ինչու՞ օրգանական վերամշակումը սովորականից ավելի բարդ է
Օրգանական արտադրանքի վերամշակման դեպքում խնդիրը միայն արտադրական սարքավորումներ ունենալը չէ։
Վերամշակող ձեռնարկությունը պետք է կարողանա պահպանել օրգանական արտադրության և սերտիֆիկացման պահանջները նաև արտադրական գործընթացում։
Դա նշանակում է՝ անհրաժեշտ է վերահսկել հումքի ծագումը, մատակարարումները, արտադրական գործընթացը, պահեստավորումը, փաթեթավորումը և վերջնական արտադրանքի համապատասխանությունը սահմանված չափանիշներին։
Հետևաբար օրգանական գյուղատնտեսության ընդլայնումը պահանջում է նաև համապատասխան վերամշակման ենթակառուցվածք, մասնագիտացված գիտելիք և ներդրումներ։
Իռլանդիայի փորձը՝ Հայաստանի համար նույնպես հետաքրքիր է
Իռլանդիայում օրգանական գյուղատնտեսության աճը վերջին տարիներին արագացել է։ Օրգանական գյուղատնտեսական հողատարածքը 2021 թվականից ավելի քան եռապատկվել է, իսկ երկրում այժմ գործում են մոտ 6,100 օրգանական ֆերմերներ և սննդի ոլորտի բիզնեսներ։ Օրգանական արտադրանքի ներքին շուկան վերջին մեկ տարում աճել է 12.5 տոկոսով։
Այս աճի պայմաններում վերամշակման զարգացումը դիտարկվում է որպես հաջորդ անհրաժեշտ քայլ։
Այս փորձը հետաքրքիր է նաև Հայաստանի համար, որտեղ օրգանական գյուղատնտեսությունը դեռ համեմատաբար փոքր հատված է, բայց ունի աճի ներուժ։
Իսկ Հայաստանում ի՞նչ է կատարվում
Հայաստանում նույնպես կա օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման և սերտիֆիկացման աջակցության անհրաժեշտություն։
Բայց եթե ոլորտը պետք է զարգանա երկարաժամկետ, միայն ավելի շատ ֆերմերների օրգանական արտադրության անցնելը բավարար չէ։
Պետք է զուգահեռ զարգանան նաև՝
- օրգանական հումքի հավաքման համակարգերը,
- սառնարանային պահեստավորումը,
- օրգանական մրգերի և բանջարեղենի վերամշակումը,
- հյութերի և խյուսերի արտադրությունը,
- չրերի արտադրությունը,
- օրգանական կաթնամթերքի արտադրությունը,
- օրգանական մսի վերամշակումը,
- օրգանական հացահատիկի վերամշակումը,
- համապատասխան փաթեթավորումն ու մակնշումը։
Հակառակ դեպքում հնարավոր է իրավիճակ, երբ օրգանական հումքի արտադրությունը աճի, բայց դրա ավելացված արժեքի ստեղծման հնարավորությունները սահմանափակ մնան։
Օրգանական խնձորը՝ որպես օրինակ
Պատկերացնենք հայկական ֆերմեր, որն արտադրում է օրգանական խնձոր։
Եթե նա կարողանում է վաճառել միայն թարմ խնձորը, նրա շուկան կախված է սեզոնից, պահեստավորման հնարավորությունից և տվյալ պահին շուկայական գնից։
Բայց եթե նույն հումքի հիման վրա գործում է սերտիֆիկացված վերամշակող ձեռնարկություն, հնարավոր է արտադրել օրգանական հյութ, խյուս, չիր կամ այլ ապրանքներ։
Այս դեպքում գյուղատնտեսական հումքը վերածվում է ավելի բարձր ավելացված արժեք ունեցող արտադրանքի, իսկ շուկան կարող է ընդլայնվել նաև սեզոնից դուրս։
Աճող շուկան պահանջում է ոչ միայն ավելի շատ ֆերմերներ
Եվրոպայի փորձը ցույց է տալիս, որ օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման հաջորդ փուլում անհրաժեշտ է մտածել ամբողջ շղթայի մասին։
Ֆերմեր → հավաքում → պահեստավորում → վերամշակում → փաթեթավորում → սերտիֆիկացում → շուկա։
Եթե այս շղթայի որևէ հատվածը թույլ է, արտադրության աճը ինքնին չի նշանակում, որ օրգանական գյուղատնտեսությունը կդառնա տնտեսապես ավելի արդյունավետ։
Իռլանդիայի փորձից ստացվող հիմնական ուղերձը հենց սա է՝ օրգանական գյուղատնտեսության շուկան կարող է աճել, բայց դրա հետ պետք է աճեն նաև օրգանական հումքը վերամշակող ձեռնարկությունների հնարավորությունները։
Հայաստանի համար սա կարող է դառնալ կարևոր ուղղություն․ եթե օրգանական գյուղատնտեսությունը պետք է զարգանա ոչ միայն որպես փոքր ֆերմերային արտադրություն, այլև որպես արտահանման և վերամշակման ոլորտ, ապա ներդրումները պետք է հասնեն նաև արժեքային շղթայի այն հատվածին, որտեղ հումքը վերածվում է պատրաստի արտադրանքի։
Հարցը, հետևաբար, միայն այն չէ, թե որքան օրգանական հողատարածք կամ քանի օրգանական ֆերմեր կունենա Հայաստանը։ Հաջորդ կարևոր հարցն է՝ քանի՞ օրգանական արտադրանք կկարողանանք ստեղծել այդ հումքից։