Գոմաղբը և այլ օրգանական պարարտանյութերը կարող են ավելի մեծ դեր ունենալ հացահատիկային մշակաբույսերի սնուցման մեջ, եթե դրանք կիրառվեն ոչ միայն ցանքից առաջ, այլև մշակաբույսի աճի ընթացքում։ Այս մոտեցումն այժմ ուսումնասիրում է Իռլանդիայի գյուղատնտեսության և սննդի զարգացման Teagasc կազմակերպության ղեկավարած նոր SoilCycle նախագիծը։
Նախագծի նպատակն է պարզել, թե ինչպես կարելի է օրգանական պարարտանյութերի միջոցով նվազեցնել հանքային պարարտանյութերի օգտագործումը, բարելավել հողի առողջությունը և ավելի արդյունավետ օգտագործել արդեն տնտեսություններում առկա սննդանյութերը։
Գոմաղբը՝ հենց աճող մշակաբույսի համար
Գյուղատնտեսական տնտեսություններում հեղուկ գոմաղբը սովորաբար կիրառվում է ցանքից առաջ կամ աշնանը։ SoilCycle-ը փորձում է փոխել այս մոտեցումը՝ ուսումնասիրելով դրա կիրառումը արդեն աճող հացահատիկային մշակաբույսերի շրջանում, մասնավորապես՝ ձմեռային հացահատիկներում։
Նախագծի մասնագետները նշում են, որ առանց աճող մշակաբույսերի շրջանում կիրառման՝ հացահատիկային ցանքատարածությունների մոտ կեսը փաստացի դուրս է մնում օրգանական գոմաղբի օգտագործման հնարավորությունից։ Իռլանդիայում 2026 թվականին ձմեռային հացահատիկները զբաղեցրել են մոտ 135 հազար հեկտար, իսկ գարնանային հացահատիկները՝ 132 հազար հեկտար։
Գաղափարը պարզ է․ սննդանյութը հողին տալ այն ժամանակ, երբ բույսի պահանջարկը մեծանում է, այլ ոչ թե ամիսներ առաջ։
Բայց կա մեկ կարևոր խնդիր
Գոմաղբի ամենամեծ առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ դրա սննդային կազմը մշտական չէ։
Օրինակ՝ ազոտի, ֆոսֆորի և կալիումի քանակությունը կարող է տարբեր լինել՝ կախված գոմաղբի տեսակից, պահման պայմաններից և կենդանիների կերակրումից։ Հետևաբար նույն ծավալի երկու տարբեր տնտեսություններից ստացված գոմաղբը կարող է բույսին բոլորովին տարբեր քանակությամբ սննդանյութեր ապահովել։
Հենց այդ պատճառով SoilCycle նախագիծը նախատեսում է լաբորատոր պայմաններում ուսումնասիրել ավելի քան 800 օրգանական պարարտանյութի նմուշ և ստեղծել տվյալների բազա, որը թույլ կտա ավելի ճշգրիտ գնահատել դրանց սննդային արժեքը։
Գոմաղբը՝ «աչքաչափով» չէ
Նախագծի մեկ այլ կարևոր ուղղությունը ճշգրիտ գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների կիրառումն է։
Ուսումնասիրվում են, մասնավորապես, NIR՝ մոտ ինֆրակարմիր սպեկտրոսկոպիայի, GPS-ի և ճշգրիտ տարածման տեխնոլոգիաները։ Դրանց միջոցով հնարավոր է գնահատել գոմաղբի սննդանյութերի պարունակությունը հենց կիրառման ընթացքում և համապատասխանեցնել տարածվող քանակը մշակաբույսի պահանջարկին։
Այս մոտեցումը կարող է փոխել գոմաղբի նկատմամբ ավանդական վերաբերմունքը։ Այն այլևս պարզապես կենդանիների պահվածքից առաջացած թափոն չէ, այլ չափելի սննդանյութերի աղբյուր, որի արժեքը կարելի է հաշվարկել։
Ինչ կարող է շահել գյուղատնտեսական արտադրողը
Teagasc-ի տվյալներով՝ օրգանական պարարտանյութերը կարող են ապահովել ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում և ծծումբ, իսկ ճիշտ կիրառման դեպքում նվազեցնել սինթետիկ պարարտանյութերի անհրաժեշտությունը և արտադրական ծախսերը։ Դրանք նաև օրգանական նյութ և ածխածին են վերադարձնում հողին՝ նպաստելով հողի կենսաբանական ակտիվությանը և առողջությանը։
Սակայն այստեղ կարևոր է ճիշտ չափաբաժինը։ Եթե հողին տրվում է բույսի պահանջարկից ավելի սննդանյութ, դրա ավելցուկը կարող է ոչ թե օգուտ տալ, այլ մեծացնել շրջակա միջավայրի կորուստների ռիսկը։
Դրա համար Teagasc-ը շեշտում է երեք հիմնական հարց՝ որտե՞ղ, ե՞րբ և որքա՞ն կիրառել օրգանական պարարտանյութը։
Ինչու է սա կարևոր նաև Հայաստանի համար
Հայաստանում անասնաբուծությունն ու բուսաբուծությունը հաճախ գոյակցում են նույն տնտեսության շրջանակում։ Սա նշանակում է, որ կենդանաբուծությունից ստացվող գոմաղբը կարող է դառնալ բուսաբուծության համար հասանելի տեղական սննդանյութի աղբյուր։
Հատկապես պարարտանյութերի գների բարձրացման պայմաններում գոմաղբի ճիշտ օգտագործումը կարող է նվազեցնել արտաքին մուտքերի նկատմամբ կախվածությունը։
Սակայն արդյունավետ օգտագործման համար անհրաժեշտ է հրաժարվել «գոմաղբը որքան շատ, այնքան լավ» մոտեցումից։ Ավելի կարևոր է իմանալ դրա սննդային կազմը, հողի վիճակը, մշակաբույսի պահանջարկը և կիրառման ճիշտ ժամանակը։
SoilCycle-ի գաղափարը հենց այստեղ է հետաքրքիր․ օրգանական պարարտանյութը դիտարկել ոչ թե որպես թափոն, որը պետք է պարզապես հեռացնել տնտեսությունից, այլ որպես վերականգնվող ռեսուրս, որի ճիշտ կառավարումը կարող է միաժամանակ նվազեցնել ծախսերը, բարելավել հողի վիճակը և փակել սննդանյութերի շրջանառությունը ֆերմայի ներսում։