Օրգանական գյուղատնտեսության ապագան կարող է սկսվել ոչ թե դաշտից, այլ սելեկցիայի լաբորատորիայից։ Եվրոպայում գործող InnOBreed նախագիծը փորձում է փոխել պտղատու սորտերի ստեղծման տրամաբանությունը՝ նոր սորտերը հենց սկզբից հարմարեցնելով ցածր մուտքային և օրգանական արտադրության պայմաններին։
Սեպտեմբերի 14-ին մեկնարկում է InnOBreed-ի օրգանական պտղաբուծությանը նվիրված միջազգային հնգօրյա վերապատրաստումը, որի ընթացքում մասնագետները քննարկելու են օրգանական համակարգերի համար սորտերի նախագծումը, գենետիկական բազմազանությունը, մասնակցային սելեկցիան և նոր սորտերի գնահատման ժամանակակից մեթոդները։ Ծրագիրը շարունակվելու է մինչև սեպտեմբերի 18-ը։
Բայց այստեղ ավելի կարևոր հարց կա․ ինչո՞ւ է անհրաժեշտ օրգանական գյուղատնտեսության համար առանձին սելեկցիոն մոտեցում։
Սորտը, որը լավ է աշխատում ինտենսիվ տնտեսությունում, պարտադիր չէ, որ լավ աշխատի օրգանականում
Ժամանակակից պտղատու սորտերի մեծ մասը պատմականորեն ստեղծվել և ընտրվել է համեմատաբար բարձր մուտքային արտադրական համակարգերի համար։
Այսինքն՝ դրանց արտադրողականությունը կարող է մեծապես կախված լինել բույսերի պաշտպանության միջոցներից, պարարտանյութերից, ոռոգման կառավարվող պայմաններից և այլ ագրոտեխնիկական միջոցներից։
InnOBreed-ի ուսումնասիրության հիմքում հենց այս խնդիրն է․ նախագծի տվյալներով՝ ներկայում օգտագործվող բազմաթիվ առևտրային սորտեր ընտրվել են բարձր մուտքային արտադրության պայմաններում և բավարար չափով հարմարեցված չեն օրգանական համակարգերին։
Օրգանական տնտեսությունում իրավիճակը տարբեր է։
Այստեղ սորտը պետք է կարողանա ավելի լավ դիմակայել հիվանդություններին և վնասատուներին, արդյունավետ օգտագործել առկա սննդանյութերը, դիմանալ կլիմայական սթրեսներին և միաժամանակ ապահովել ընդունելի բերք ու որակ։
Ի՞նչ է նշանակում «օրգանական սորտ»
Սա չի նշանակում, որ ստեղծվելու է որևէ հատուկ «օրգանական խնձոր» կամ «օրգանական ծիրան»։
Խոսքը բույսի այնպիսի գենետիկական հատկանիշների համադրության մասին է, որը նրան ավելի հարմար է դարձնում օրգանական արտադրության պայմաններին։
Օրինակ՝ ապագա սորտի համար կարող են կարևոր լինել՝
- հիվանդությունների նկատմամբ բարձր դիմադրողականությունը,
- վնասատուների նկատմամբ ավելի մեծ դիմակայունությունը,
- երաշտի և շոգի նկատմամբ կայունությունը,
- սննդանյութերի ավելի արդյունավետ օգտագործումը,
- ցածր արտաքին մուտքերով բավարար բերք ապահովելու ունակությունը,
- պտղի բարձր որակը,
- տեղական կլիմային հարմարվողականությունը։
Այս մոտեցումը հատկապես կարևոր է կլիմայի փոփոխության պայմաններում, երբ ջերմային սթրեսը, երաշտը և հիվանդությունների տարածման փոփոխությունները ավելի մեծ ռիսկեր են ստեղծում օրգանական պտղաբուծության համար։
Սելեկցիան այլևս միայն լաբորատորիայի գործը չէ
InnOBreed-ի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ նոր սորտերի և գենետիկական նյութի ընտրության գործընթացում նախատեսվում է ներգրավել ոչ միայն գիտնականներին ու սելեկցիոներներին, այլև արտադրողներին, մասնագետներին և արժեքային շղթայի այլ մասնակիցներին։
Նախագծի շրջանակում մշակվում են մասնակցային և բազմագործոն մոտեցումներ, որպեսզի պարզվի՝ իրականում ինչ հատկանիշներ են անհրաժեշտ տարբեր տարածաշրջանների օրգանական տնտեսություններին։
Այսինքն՝ հարցը կարող է լինել ոչ միայն՝
«Ո՞ր բույսն է ամենաբարձր բերք տալիս»,
այլ նաև՝
«Ո՞ր բույսն է տվյալ տարածաշրջանում կարողանում կայուն բերք տալ՝ ավելի քիչ արտաքին միջամտությամբ»։
Սորտի ընտրությունը կարող է դառնալ թվային
Նախագիծը զարգացնում է նաև նոր սերնդի սորտերի գնահատման մեթոդներ։
InnOBreed-ի շրջանակում արդեն ուսումնասիրվել են բարձր արտադրողականությամբ ֆենոտիպավորման մեթոդներ, այդ թվում՝ NIR սպեկտրոսկոպիայի և ավտոմատացված թվային հիվանդությունների հայտնաբերման համակարգերի կիրառումը։ Դրանց նպատակն է ավելի արագ և օբյեկտիվ գնահատել մեծ թվով բույսերի ու սորտերի հատկանիշները։
Այսպիսով, ապագայի սելեկցիոն գործընթացը կարող է համատեղել գենետիկան, դաշտային փորձարկումները, սենսորային տվյալները և թվային վերլուծությունը։
Իսկ ինչո՞ւ սա հետաքրքիր է Հայաստանի համար
Հայաստանի պտղաբուծության համար այս մոտեցումը կարող է հատկապես կարևոր լինել։
Հայկական այգեգործությունը բախվում է միաժամանակ մի քանի խնդիրների՝ ջրի սահմանափակություն, շոգի և երաշտի ռիսկեր, հիվանդություններ ու վնասատուներ, ինչպես նաև արտահանման շուկաների որակի պահանջներ։
Եթե ապագայում նոր սորտերը հենց սկզբից ընտրվեն այդ պայմանների համար, հնարավոր է ստանալ ավելի կայուն արտադրական համակարգ։
Օրինակ՝ պատկերացնենք ծիրանի կամ խնձորի սորտ, որը կարող է որոշակի հիվանդությունների նկատմամբ ավելի դիմացկուն լինել և միաժամանակ լավ բերք ապահովել ավելի քիչ արտաքին մուտքերի պայմաններում։
Այդպիսի սորտը կարող է հետաքրքիր լինել ոչ միայն օրգանական, այլև ցածր մուտքային և կայուն գյուղատնտեսության համար։
Սա արագ լուծում չէ
Կարևոր է հասկանալ, որ նոր սորտ ստեղծելը տարիների գործընթաց է։
Սեպտեմբերի 14-ին մեկնարկող դասընթացը չի նշանակում, որ նոր սորտերը վաղը հասանելի կլինեն ֆերմերներին։ InnOBreed-ը մինչև 2026 թվականի վերջ շարունակվող Horizon Europe նախագիծ է, որի նպատակներից մեկը օրգանական պտղաբուծության համար ավելի դիմացկուն և հարմարեցված սորտերի ու դրանց գնահատման համակարգերի զարգացումն է։
Բայց ուղղության փոփոխությունն արդեն կարևոր է։
Օրգանական գյուղատնտեսությունը կարող է աստիճանաբար անցնել այն փուլից, երբ պարզապես փորձում ենք սովորական սորտերը հարմարեցնել օրգանական պայմաններին, դեպի մի փուլ, որտեղ սորտն ի սկզբանե ստեղծվում է այդ պայմանների համար։
Եվ սա կարող է լինել օրգանական գյուղատնտեսության հաջորդ մեծ փոփոխություններից մեկը՝ ոչ թե ավելի շատ միջոցներ օգտագործել բույսին պաշտպանելու համար, այլ ավելի ճիշտ բույս ընտրել հենց սկզբից։