Օրգանական գյուղատնտեսության մասին ամենահաճախ հնչող հարցերից մեկը պարզ է՝ արդյո՞ք այն կարող է շահութաբեր լինել։ ԱՄՆ-ում ավելի քան չորս տասնամյակ իրականացված դաշտային փորձերի նոր վերլուծությունը տալիս է ավելի բարդ, բայց կարևոր պատասխան․ այո, կարող է, սակայն արդյունքը մեծապես կախված է նրանից, թե ինչպես է կառուցված ամբողջ տնտեսությունը։
Rodale Institute-ը սեպտեմբերի 11-ին հրապարակել է օրգանական և սովորական գյուղատնտեսական համակարգերի տնտեսական արդյունավետության վերաբերյալ երկարաժամկետ ուսումնասիրությունների վերլուծություն։ Հետազոտության հիմքում ԱՄՆ-ի վեց երկարաժամկետ փորձարկումներ են, որոնց տվյալները ներառում են ավելի քան 40 տարվա ժամանակահատված։
Ուսումնասիրությունը կարևոր է նրանով, որ համեմատությունը կատարվել է ոչ թե մեկ կամ երկու տարվա բերքի հիման վրա, այլ տարբեր եղանակային պայմանների, շուկայի տատանումների, արտադրական ծախսերի և գյուղատնտեսական ամբողջ ցիկլերի ընթացքում։
Սկզբում օրգանականը կարող է պարտվել
Տվյալները ցույց են տալիս, որ օրգանական համակարգին անցման առաջին տարիները կարող են ֆինանսապես դժվար լինել։
1980-ականների ուսումնասիրություններից մեկում օրգանական անցման առաջին տարում զուտ եկամուտը նվազել էր մինչև 43 տոկոսով։ Սակայն հետագա տարիներին տնտեսությունը վերականգնել էր իր դիրքերը, իսկ մոտավորապես վեցերորդ տարում եկամուտը հասել էր սովորական համակարգի մակարդակի մոտ 93 տոկոսին՝ նույնիսկ առանց օրգանական արտադրանքի հավելավճարի։
Այսինքն՝ օրգանական գյուղատնտեսության տնտեսական արդյունավետությունը հնարավոր չէ գնահատել միայն անցման առաջին մեկ-երկու տարվա արդյունքով։
Հետազոտության հեղինակների եզրակացությամբ՝ կենսաբանական անցումը սովորաբար պահանջում է մոտ 3–5 տարի, իսկ տնտեսական կայունացումը որոշ տնտեսություններում կարող է ավելի երկար տևել։
Բայց հետո պատկերը փոխվում է
Երկարաժամկետ փորձերի ամենակարևոր եզրակացություններից մեկն այն է, որ օրգանական համակարգերի սկզբնական բերքատվության կամ եկամտի թերությունները հաճախ ժամանակավոր են։
Հատկապես լավ արդյունք են ցույց տվել այն տնտեսությունները, որտեղ օրգանական արտադրությունը հիմնված է եղել՝
- բազմազան ցանքաշրջանառության,
- բազմամյա և կերային մշակաբույսերի,
- օրգանական պարարտանյութերի,
- գոմաղբի վերամշակման և վերադարձի,
- հողի բերրիության երկարաժամկետ կառավարման վրա։
Այս համակարգերում օրգանական գյուղատնտեսությունը որոշ դեպքերում կարողացել է հավասարվել կամ գերազանցել սովորական համակարգերի շահութաբերությանը՝ նույնիսկ առանց օրգանական արտադրանքի բարձր գնի։
Այսինքն՝ գլխավոր գործոնը միայն «օրգանական» պիտակը չէ
Ուսումնասիրության ամենահետաքրքիր եզրակացություններից մեկն այն է, որ շահութաբերության վրա մեծ ազդեցություն ունի ցանքաշրջանառության կառուցվածքը։
Հեղինակները տարբերություն են տեսել բազմազան, բազմամյա փուլեր ներառող օրգանական համակարգերի և միայն տարեկան մշակաբույսերի վրա հիմնված համակարգերի միջև։
Առաջինները շատ ավելի հաճախ կարողացել են մրցել սովորական տնտեսությունների հետ նույնիսկ առանց օրգանական հավելավճարի։
Սա կարևոր հետևություն է նաև Հայաստանի համար․ օրգանական գյուղատնտեսությունը պարզապես քիմիական պարարտանյութերից և թունաքիմիկատներից հրաժարվելը չէ։ Այն պահանջում է ամբողջ արտադրական համակարգի վերակառուցում։
Ռոդեյլի 40-ամյա փորձը՝ ամենախոսուն օրինակներից մեկը
Rodale Institute-ի Farming Systems Trial-ը սկսվել է 1981 թվականին և համարվում է աշխարհում ամենաերկար շարունակվող գյուղատնտեսական փորձերից մեկը։
Այստեղ համեմատվում են սովորական և օրգանական հացահատիկային համակարգեր։ Տասնամյակների ընթացքում հավաքված տվյալները ցույց են տվել, որ օրգանական եգիպտացորենի և սոյայի բերքատվությունը հինգերորդ տարուց հետո կարող էր հավասարվել սովորական համակարգին, իսկ ցածր տեղումների կամ երաշտի պայմաններում օրգանական եգիպտացորենի և սոյայի բերքատվությունը որոշ ժամանակահատվածներում եղել է 28–34 տոկոսով բարձր։
Հետազոտողները դա կապում են օրգանական համակարգերում հողի ածխածնի և ազոտի ավելի բարձր մակարդակի, ինչպես նաև ջրի պահպանման ավելի լավ կարողության հետ։
Այս արդյունքը հատկապես հետաքրքիր է կլիմայի փոփոխության պայմաններում, երբ ջրի պակասը դառնում է գյուղատնտեսության գլխավոր ռիսկերից մեկը։
Իսկ եթե օրգանական արտադրանքը ավելի թանկ չվաճառվի՞
Սա ուսումնասիրության ամենակարևոր հարցերից մեկն է։
Ռոդեյլի փորձարկումներից մեկում, երբ օրգանական արտադրանքի համար հավելյալ գին չէր հաշվարկվում, ցածր մուտքային ծախսերով օրգանական համակարգի զուտ եկամուտը սովորական համակարգից ցածր էր ընդամենը մոտ 8 դոլարով մեկ հեկտարի հաշվով։
Իսկ ընդամենը 10 տոկոս օրգանական հավելավճարի դեպքում օրգանական համակարգն արդեն անցնում էր սովորականի շահութաբերությունը։
Մյուս կողմից, գոմաղբի վրա հիմնված ավելի բազմազան օրգանական համակարգը նույնիսկ սովորական շուկայական գներով պահպանել էր դրական եկամտաբերություն և գերազանցել էր սովորական համակարգի արդյունքը։
Սա կարևոր է, քանի որ ցույց է տալիս՝ օրգանական գյուղատնտեսության տնտեսական առավելությունը պարտադիր չէ ամբողջությամբ կախված լինի այն բանից, թե սպառողը որքան ավելի բարձր գին է պատրաստ վճարել։
Ավելի քիչ կախվածություն արտաքին մուտքերից
Երկարաժամկետ տվյալների մեկ այլ կարևոր ուղղություն արտադրական ծախսերն են։
Օրգանական համակարգերը սովորաբար ավելի քիչ են կախված սինթետիկ պարարտանյութերից և քիմիական միջոցներից։ Փոխարենը ավելի մեծ նշանակություն են ստանում աշխատանքը, ցանքաշրջանառությունը, գոմաղբը, կերային մշակաբույսերը և հողի կենսաբանական ակտիվությունը։
Ռոդեյլի երկարաժամկետ փորձերում օրգանական համակարգերում հանածո էներգիայի օգտագործումը գնահատվել է մոտ 28–32 տոկոսով ցածր։
Սակայն սա չի նշանակում, որ օրգանական արտադրությունը միշտ ավելի էժան է։ Որոշ աշխատանքներ կարող են ավելի շատ ժամանակ և աշխատուժ պահանջել, հատկապես մոլախոտերի կառավարման փուլում։
Օրգանականը նաև ռիսկերի կառավարման հարց է
Ուսումնասիրության հեղինակները ուշադրություն են դարձնում ոչ միայն միջին եկամտին, այլև ռիսկին։
Բազմազան օրգանական համակարգերը ընդհանուր առմամբ ցույց են տվել ավելի ցածր «վատ սցենարի» ռիսկ՝ համեմատած ինտենսիվ, արտաքին մուտքերից կախված մոնոմշակութային համակարգերի հետ։
Սա հատկապես կարևոր է այն տարիներին, երբ միաժամանակ բարձրանում են պարարտանյութերի, վառելիքի կամ թունաքիմիկատների գները, կամ եղանակային պայմանները նվազեցնում են բերքատվությունը։
Ի՞նչ է սա նշանակում Հայաստանի համար
Հայաստանի գյուղատնտեսության համար այս ուսումնասիրության ամենակարևոր դասը թերևս այն է, որ օրգանական արտադրությունը պետք չէ դիտարկել միայն որպես ավելի թանկ ապրանք վաճառելու հնարավորություն։
Եթե տնտեսությունը կառուցված է ճիշտ ցանքաշրջանառության, օրգանական նյութերի վերադարձի, հողի բերրիության պահպանման և արտաքին մուտքերի նվազեցման վրա, տնտեսական արդյունավետությունը կարող է ձևավորվել նույնիսկ առանց շատ բարձր հավելավճարի։
Հայաստանի պայմաններում սա կարող է հատկապես հետաքրքիր լինել փոքր և միջին տնտեսությունների համար, որտեղ գոմաղբի, բուսական մնացորդների և տեղական օրգանական նյութերի օգտագործումը կարող է նվազեցնել որոշ արտաքին ծախսեր։
Միաժամանակ պետք է հաշվի առնել նաև անցման շրջանի ֆինանսական բեռը, սերտիֆիկացման ծախսերը, շուկայի հասանելիությունը և արտադրանքի իրացման հնարավորությունները։
40 տարվա գլխավոր դասը
Օրգանական գյուղատնտեսության հարցը, ըստ էության, այլևս միայն «օրգանականն ավելի լավն է, թե սովորականը» հարցը չէ։
Ավելի ճիշտ հարցն այն է՝ ինչպիսի՞ գյուղատնտեսական համակարգն է երկարաժամկետում ավելի դիմացկուն և շահութաբեր։
ԱՄՆ-ի ավելի քան չորս տասնամյակների տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ճիշտ կառուցված օրգանական համակարգը կարող է ոչ միայն պահպանել հողի և բնական ռեսուրսների որակը, այլև դառնալ ֆինանսապես մրցունակ։
Եվ ամենակարևոր եզրակացությունը կարող է լինել սա․ օրգանական գյուղատնտեսության հաջողության գաղտնիքը միայն օրգանական ապրանքի բարձր գինը չէ․ մեծ դեր ունի այն, թե ինչպես է կառուցված ամբողջ տնտեսությունը։