Հայաստանում լոլիկի արտադրությամբ զբաղվող որոշ գյուղացիներ կրկին կանգնել են իրենց բերքի իրացման խնդրի առաջ։ Մինչև սպառողին հասնելը գյուղմթերքի գինը կարող է մի քանի անգամ բարձրանալ, սակայն այդ տարբերությունից գյուղացին հաճախ գրեթե ոչինչ չի շահում։ Արդյունքում արտադրողը ստիպված է լինում վաճառել իր բերքը ցածր գնով կամ կանգնել չիրացված արտադրանքի կորստի վտանգի առաջ։
Վերին Դվինի լոլիկագործների բարձրաձայնած խնդիրները հերթական անգամ ուշադրություն են հրավիրել Հայաստանի գյուղատնտեսության ամենախոցելի օղակներից մեկի՝ արտադրանքի իրացման վրա։
Հրապարակված տեղեկությունների համաձայն՝ գյուղացիները դժգոհում են մթերման ցածր գներից և իրացման դժվարություններից։ Մասնավորապես, շրջանառվող տվյալներով՝ լոլիկը մանրածախ առևտրի որոշ կետերում վաճառվում է շուրջ 550 դրամով, մինչդեռ արտադրողին առաջարկվող գինը կարող է լինել մոտ 100 դրամ։
Այս տարբերությունը կարևոր հարց է առաջացնում․ եթե սպառողը բավական բարձր գին է վճարում, ինչո՞ւ գյուղատնտեսական արտադրողը չի կարողանում իր բերքի դիմաց ստանալ արժանապատիվ եկամուտ։
Գյուղացին արտադրում է, բայց գնորդը երաշխավորված չէ
Գյուղատնտեսության մեջ բերք ստանալը արտադրական գործընթացի միայն մի մասն է։ Ֆերմերը նախապես ներդրում է կատարում սերմերի, սածիլների, պարարտանյութերի, բույսերի պաշտպանության միջոցների, ջրի, աշխատուժի և վառելիքի համար։
Սակայն բերքահավաքի ժամանակ հաճախ պարզվում է, որ արտադրանքի իրացման հստակ մեխանիզմ չկա։
Լոլիկը նաև այն մշակաբույսերից է, որի իրացման հարցում ժամանակը վճռորոշ նշանակություն ունի։ Թարմ արտադրանքը երկար ժամանակ պահել հնարավոր չէ, իսկ համապատասխան պահեստային պայմանների բացակայության դեպքում գյուղացին ստիպված է լինում արագ վաճառել բերքը՝ նույնիսկ իրեն ձեռնտու չլինող գնով։
Եթե տվյալ պահին շուկայում առաջարկը գերազանցում է պահանջարկը, արտադրողի բանակցային հնարավորությունները զգալիորեն նվազում են։
Ինչո՞ւ է մեծ տարբերություն առաջանում գյուղացու և խանութի գների միջև
Գյուղմթերքի արտադրողի և վերջնական սպառողի վճարած գների տարբերությունը կարող է պայմանավորված լինել մի քանի գործոններով։
Միջնորդների շղթա։ Գյուղացուց գնված արտադրանքը կարող է անցնել հավաքման, մեծածախ վաճառքի, տեղափոխման և մանրածախ իրացման մի քանի փուլերով։ Յուրաքանչյուր փուլում առաջանում են ծախսեր և առևտրային հավելումներ։
Տրանսպորտ և պահեստավորում։ Լոլիկի տեղափոխումը և պահպանումը պահանջում են համապատասխան պայմաններ։ Հատկապես արագ փչացող արտադրանքի դեպքում կորուստները կարող են զգալի լինել։
Մեծածախ և մանրածախ առևտրի գնային քաղաքականություն։ Առևտրային ցանցերն ունեն իրենց գործառնական ծախսերն ու գնագոյացման մեխանիզմները, որոնք նույնպես ազդում են վերջնական գնի վրա։
Արտադրողների թույլ դիրքը շուկայում։ Երբ գյուղացիներն առանձին են վաճառում իրենց բերքը, նրանց հնարավորությունները սահմանափակ են։ Մեծածախ գնորդների հետ բանակցելիս ավելի մեծ ծավալներ և մատակարարման կայունություն ապահովող տնտեսությունները սովորաբար առավելություն ունեն։
Այդուհանդերձ, 550 և 100 դրամ գների տարբերությունը ինքնին դեռ չի բացահայտում, թե որքան է կազմում յուրաքանչյուր օղակի շահույթը։ Դրա համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել մատակարարման ամբողջ շղթան։
Մթերման խնդիրը՝ գյուղատնտեսության շարունակական մարտահրավեր
Հայաստանում գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացման խնդիրը միայն լոլիկին չի վերաբերում։ Նման իրավիճակներ կարող են առաջանալ նաև պտղաբուծության, խաղողագործության և բանջարաբուծության այլ ուղղություններում։
Երբ արտադրությունը կազմակերպվում է առանց նախապես որոշված իրացման շուկայի, ֆերմերը մեծ ռիսկի է դիմում։
Խնդրի լուծման հնարավոր տարբերակներից մեկը գյուղատնտեսական կոոպերացիաների զարգացումն է։ Միավորված արտադրողները կարող են ավելի մեծ խմբաքանակներ առաջարկել գնորդներին, համատեղ կազմակերպել տեսակավորումը, փաթեթավորումը, պահեստավորումն ու տեղափոխումը։
Մյուս կարևոր ուղղությունը վերամշակող ձեռնարկությունների հետ երկարաժամկետ պայմանագրերի կնքումն է։ Եթե արտադրողը նախապես իմանա, թե ինչ քանակությամբ և ինչ որակի արտադրանք է անհրաժեշտ գործարանին, նրա համար ավելի հեշտ կլինի պլանավորել արտադրությունը։
Միաժամանակ անհրաժեշտ է զարգացնել գյուղմթերքի հավաքման և սառնարանային պահեստավորման ենթակառուցվածքները, որպեսզի գյուղացին ստիպված չլինի բերքը վաճառել հենց այն պահին, երբ շուկայում գներն ամենացածրն են։
Ի՞նչ պետք է փոխվի, որպեսզի գյուղացին չմնա առանց գնորդի
Լոլիկագործների բարձրաձայնած խնդիրը ցույց է տալիս, որ գյուղատնտեսության զարգացման քաղաքականությունը չի կարող սահմանափակվել միայն արտադրության խթանմամբ։
Անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել նաև արտադրանքի իրացմանը՝
- Զարգացնել արտադրողների և վերամշակող ձեռնարկությունների միջև պայմանագրային հարաբերությունները։
- Ստեղծել կամ ընդլայնել գյուղմթերքի հավաքման և տեսակավորման կենտրոնները։
- Աջակցել գյուղատնտեսական կոոպերացիաներին։
- Ապահովել շուկայի գների վերաբերյալ հասանելի և թարմ տեղեկատվություն։
- Խթանել արտահանման և իրացման նոր ուղիների զարգացումը։
Առանձին ուշադրության է արժանի նաև գյուղմթերքի ինքնարժեքի հաշվարկը։ Եթե գյուղացին չգիտի իր արտադրանքի իրական ինքնարժեքը, դժվար է որոշել՝ առաջարկվող գինը շահավետ է, թե վնասաբեր։
Գյուղատնտեսության հաջողությունը չափվում է ոչ միայն բերքով, այլև եկամտով
Լոլիկագործների խնդիրը ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս, որ բարձր բերքատվությունը դեռևս չի երաշխավորում գյուղատնտեսական տնտեսության շահութաբերությունը։
Գյուղացին կարող է ստանալ լավ բերք, սակայն եթե չունի կայուն գնորդ, պահեստավորման հնարավորություն կամ շուկա դուրս գալու այլընտրանքային ճանապարհ, նրա կատարած ներդրումը կարող է չարդարացվել։
Գյուղատնտեսության իրական զարգացումը ենթադրում է ոչ միայն ավելի շատ արտադրել, այլև ստեղծել այնպիսի համակարգ, որտեղ արտադրողը կարող է իր աշխատանքի դիմաց ստանալ արդարացի եկամուտ, իսկ սպառողը՝ մատչելի գներով որակյալ սննդամթերք։
Լոլիկագործների բարձրաձայնած հարցը, ըստ էության, վերաբերում է ամբողջ գյուղատնտեսական շղթայի արդյունավետությանը․ ո՞վ է ձևավորում գինը, ո՞վ է ստանում հիմնական եկամուտը և ինչո՞ւ է հաճախ ամենամեծ ռիսկը կրող արտադրողը մնում ամենաթույլ դիրքում։