Եթե 1990-ականներին գլխավոր հարցը հողի սեփականությունն էր, իսկ 2000-ականներին՝ արտադրանքի շուկան, ապա 2010-ից հետո Հայաստանի գյուղատնտեսության առաջ կանգնեց նոր խնդիր՝ ինչպե՞ս նույն հողից ստանալ ավելի շատ, ավելի որակյալ և ավելի մրցունակ արտադրանք։
Այս փուլում գյուղատնտեսության բառապաշարը սկսեց փոխվել։ Գյուղացու կողքին հայտնվեցին «ինտենսիվ այգի», «ջերմոց», «կաթիլային ոռոգում», «լիզինգ», «ապահովագրություն», «վերամշակում», «արտահանում» և, աստիճանաբար, «խելացի գյուղատնտեսություն» հասկացությունները։
Ինտենսիվ այգին՝ նոր գյուղատնտեսության խորհրդանիշ
2010-ականներին Հայաստանում ավելի մեծ ուշադրություն դարձվեց ինտենսիվ այգեգործությանը։
Գաղափարը պարզ էր․ սահմանափակ հողային ռեսուրսի պայմաններում անհրաժեշտ էր բարձրացնել ոչ թե միայն մշակվող տարածքը, այլև մեկ հեկտարից ստացվող արտադրանքը։
Պետական քաղաքականության մեջ ինտենսիվ այգիների ընդլայնումը դարձավ կարևոր ուղղություն։ 2021 թվականի կառավարության ծրագրում, օրինակ, նախատեսվում էր տարեկան շուրջ 1000 հեկտարով ավելացնել ինտենսիվ այգիները։
Այգեգործության մեջ սկսեցին ավելի լայն կիրառվել ժամանակակից ոռոգման համակարգերը, նոր սորտերը, հակակարկտային միջոցները և ավելի ինտենսիվ տնկման սխեմաները։
Հայկական գյուղը աստիճանաբար սկսեց փոխել իր տեսքը։
Ջերմոցը՝ սեզոնից դուրս արտադրելու հնարավորություն
Նույն ժամանակահատվածում զարգացավ ժամանակակից ջերմոցային տնտեսությունը։
Ջերմոցը հնարավորություն տվեց գյուղատնտեսական արտադրությունը մասամբ առանձնացնել եղանակային և սեզոնային սահմանափակումներից։
Լոլիկ, վարունգ, պղպեղ, կանաչեղեն, հատապտուղներ և այլ մշակաբույսեր սկսեցին արտադրվել ավելի վերահսկելի պայմաններում։
Այս մոդելը հատկապես կարևոր էր նաև արտահանման համար, քանի որ շուկային հնարավոր էր արտադրանք առաջարկել այն ժամանակ, երբ որոշ ապրանքների տեղական արտադրությունը սահմանափակ էր։
Ջուրը դարձավ տեխնոլոգիայի հարց
Եթե նախկինում հիմնական հարցը հաճախ եղել էր՝ կա՞ ջուր, ապա նոր փուլում հարցը դարձավ նաև՝ ինչպե՞ս օգտագործել այդ ջուրը արդյունավետ։
Կաթիլային և անձրևացման ոռոգման համակարգերը սկսեցին դիտարկվել որպես արտադրողականության բարձրացման կարևոր գործիքներ։
2021 թվականի կառավարության ծրագրում նախատեսվում էր շարունակել ժամանակակից ոռոգման համակարգերի ներդրմանն ուղղված աջակցությունը, այդ թվում՝ փոքր հողատարածքներում ներդրված կաթիլային կամ անձրևային համակարգերի համար ոռոգման ջրի վճարի աջակցության մեխանիզմ։
Այս փոփոխությունն իրականում շատ ավելի մեծ նշանակություն ուներ, քան պարզապես ջրի խնայողությունը։
Ջուրը գյուղատնտեսության մեջ սկսեց դառնալ կառավարվող ռեսուրս։
Գյուղատնտեսական ապահովագրությունը
Հայաստանի գյուղատնտեսության ամենամեծ ռիսկերից մեկը շարունակում էր մնալ եղանակը։
Կարկուտը, ցրտահարությունը, հրդեհը և այլ բնական աղետներ կարող էին ոչնչացնել ամբողջ տարվա բերքը։
Դրա համար 2019–2020 թվականներից սկսեց գործարկվել գյուղատնտեսական ապահովագրության համակարգը՝ որպես ռիսկերի կառավարման նոր մեխանիզմ։
Համակարգը հետագայում ընդլայնվեց։ 2026 թվականի գյուղատնտեսական տարվա համար պետությունը նախատեսում է ապահովագրավճարի 40–60 տոկոսի սուբսիդավորում՝ տարբեր մշակաբույսերի և ռիսկերի համար։
Այսինքն՝ գյուղացին աստիճանաբար անցնում էր «եթե կարկուտ գա՝ ինչ կլինի» մտածելակերպից դեպի «ինչպե՞ս կառավարել այդ ռիսկը» մոտեցման։
Տեխնիկան՝ գնել, թե՞ օգտվել
Փոքր տնտեսությունների համար ժամանակակից գյուղտեխնիկան շարունակում էր թանկ լինել։
Այստեղ առաջ եկավ լիզինգի գաղափարը։
Գյուղացին պարտադիր չէր ամբողջ արժեքը միանգամից վճարեր․ տեխնիկան կարելի էր ձեռք բերել ֆինանսական վարձակալության միջոցով՝ պետական աջակցության պայմաններով։
2022 թվականին կառավարության փոփոխություններով ագրոպարենային ոլորտի սարքավորումների լիզինգի ծրագրերը ևս ընդլայնվեցին։
Այս մոտեցումը կարևոր էր հատկապես փոքր և միջին տնտեսությունների համար, որոնց համար տեխնիկայի ամբողջական սեփականությունը միշտ չէ, որ իրատեսական էր։
Գյուղմթերքը սկսեց դիտարկվել որպես հումք
2010-ականների մեկ այլ կարևոր փոփոխություն վերամշակման զարգացումն էր։
Գյուղացին այլևս պարտադիր չէր սահմանափակվեր թարմ բերքի վաճառքով։
Խնձորը կարող էր դառնալ հյութ կամ չիր։
Ծիրանը՝ պահածո կամ չիր։
Խաղողը՝ գինի։
Լոլիկը՝ մածուկ։
Մրգերն ու բանջարեղենը՝ փաթեթավորված և արտահանվող արտադրանք։
Այսինքն՝ գյուղատնտեսության արժեքը սկսեց ստեղծվել ոչ միայն դաշտում, այլև դաշտից հետո։
Հայաստանի էկոնոմիկայի նախարարության տվյալներով՝ 2024 թվականին ագրոպարենային արտադրանքի արտահանումը կազմել է մոտ 1.34 մլրդ դոլար, իսկ ամբողջ ագրոպարենային արտաքին առևտրաշրջանառությունը՝ մոտ 2.83 մլրդ դոլար։ Արտահանման մեջ մեծ կշիռ ունեն թարմ մրգերն ու բանջարեղենը, խմիչքները, պահածոները և ձուկը։
Սա արդեն պարզապես գյուղատնտեսական արտադրություն չէ։
Սա ագրոպարենային շղթա է։
2020․ նոր տասնամյակ, նոր մարտահրավերներ
2020 թվականը Հայաստանի համար դարձավ շրջադարձային։
Համավարակը, մատակարարման շղթաների խափանումները և նույն տարվա պատերազմը նորից առաջ բերեցին պարենային անվտանգության, տեղական արտադրության և շուկաների կայունության հարցերը։
Միաժամանակ հենց 2020-ին հաստատված գյուղատնտեսության 2020–2030 թվականների ռազմավարությունը ոլորտի համար ձևակերպեց նոր տեսլական՝ կայուն, նորարարական, բարձր ավելացված արժեք ստեղծող և բնական ռեսուրսների նկատմամբ պատասխանատու գյուղատնտեսություն։
Այսինքն՝ պետության երկարաժամկետ պատկերացումն արդեն միայն «ավելի շատ արտադրել»-ը չէր։
Խնդիրը դարձավ՝ ավելի արդյունավետ, ավելի բարձրարժեք և ավելի կայուն արտադրել։
2021–2026․ գյուղատնտեսությունը մտնում է նոր փուլ
2020-ականներին շարունակվեցին ինտենսիվ այգեգործության, ջերմոցների, ոռոգման, գյուղատնտեսական տեխնիկայի, վարկավորման և ապահովագրության աջակցության ծրագրերը։
Միաժամանակ ավելի մեծ նշանակություն ստացան գյուղատնտեսական արտադրանքի պահեստավորումը, տեսակավորումը, փաթեթավորումը և վերամշակումը։
2024 թվականի տվյալները ցույց են տալիս, որ գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակման ոլորտն արդեն կազմել է Հայաստանի ամբողջ արդյունաբերության համախառն արտադրանքի 37.4 տոկոսը, իսկ մշակող արդյունաբերության մեջ՝ 52 տոկոսը։
Այս թիվը ցույց է տալիս, թե որքան հեռու է գյուղատնտեսական շղթան գնացել 1991 թվականի սկզբնական փուլից։
Բայց 35 տարի անց հին խնդիրը դեռ կա
Հայաստանի գյուղատնտեսությունը փոխվել է, սակայն նրա ամենահին խնդիրներից մեկը ամբողջությամբ չի վերացել՝ տնտեսությունների փոքր չափը և հողերի մասնատվածությունը։
ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության ներկայիս տվյալներով՝ մոտ 317 հազար տնտեսություն ապահովում է երկրի համախառն գյուղատնտեսական արտադրանքի շուրջ 90.8 տոկոսը, իսկ մեկ տնտեսության միջին հողատարածքը մոտ 1.48 հեկտար է։ 2025 թվականի տվյալներով գյուղատնտեսությունը կազմել է ՀՆԱ-ի 7.9 տոկոսը, իսկ ոլորտում զբաղված է աշխատուժի մոտ 17.6 տոկոսը։
Այսինքն՝ 35 տարի անց Հայաստանի գյուղատնտեսության մեջ դեռ կողք կողքի գոյություն ունեն երկու իրականություն։
Մի կողմից՝ ժամանակակից ջերմոցներ, ինտենսիվ այգիներ, լիզինգ, ապահովագրություն, վերամշակում, արտահանում և թվային տեխնոլոգիաներ։
Մյուս կողմից՝ փոքր տնտեսություն, 1–2 հեկտար հող, սահմանափակ ֆինանսավորում և տեխնիկայի հասանելիության խնդիրներ։
35 տարվա ճանապարհը
1991-ին գյուղացին դարձավ հողի սեփականատեր։
2000-ին նա սկսեց դառնալ շուկայի մասնակից։
2010-ին տեխնոլոգիան սկսեց մտնել գյուղատնտեսական արտադրության մեջ։
2020-ից հետո գյուղատնտեսությունը սկսեց ավելի շատ դիտարկվել նաև որպես պարենային անվտանգության, արտահանման և տնտեսական արժեքի ստեղծման համակարգ։
Իսկ 2026-ին Հայաստանի գյուղատնտեսության գլխավոր հարցն արդեն այլ է.
կարո՞ղ է փոքր և մասնատված տնտեսությունների վրա հիմնված համակարգը վերածվել բարձր արտադրողականությամբ, տեխնոլոգիական և արտահանմանն ուղղված ագրոպարենային տնտեսության։
Պատասխանը դեռ վերջնական չէ։
Բայց մեկ բան ակնհայտ է․ 1991-ի Հայաստանի գյուղատնտեսությունն ու 2026-ի Հայաստանի գյուղատնտեսությունը նույնը չեն։
35 տարվա ընթացքում փոխվել են հողատերը, տեխնիկան, շուկաները, ֆինանսավորման գործիքները, արտադրության մեթոդները և գյուղատնտեսության մասին պատկերացումը։
Իսկ հաջորդ փուլը, ամենայն հավանականությամբ, որոշվելու է ոչ միայն հողի չափով, այլև գիտելիքով, տեխնոլոգիայով, ջրի արդյունավետ կառավարմամբ, վերամշակմամբ և ճիշտ շուկա դուրս գալու կարողությամբ։
35 տարի՝ երեք փուլ, մեկ գյուղատնտեսություն։
1991–2000 — հողը դարձավ մասնավոր։
2000–2010 — գյուղացին մտավ շուկա։
2010–2026 — գյուղատնտեսությունը սկսեց դառնալ բիզնես։