Վրաստանի Կախեթիի խաղողագործները սեպտեմբերի 21-ին բողոքի ակցիաներ են անցկացրել՝ դժգոհելով խաղողի մթերման գներից և բերքը գործարաններին հանձնելու հետ կապված խնդիրներից։ Ֆերմերների մի մասը պնդում է, որ իրենց խաղողի շաքարայնությունը նախնական չափումներով ավելի բարձր է եղել, սակայն գործարաններում կատարված ստուգումներից հետո այն գնահատվել է ավելի ցածր, ինչի հետևանքով առաջարկվել է նաև ավելի ցածր գին։
Խնդիրը ծագում է այն ժամանակ, երբ Վրաստանը սպասում է խաղողի պատմականորեն խոշոր բերքի։
320 հազար տոննա խաղող՝ շուկայի համար լուրջ փորձություն
Վրաստանի գյուղատնտեսության նախարարության տվյալներով՝ 2026 թվականի Ռտվելիի՝ խաղողի բերքահավաքի ընթացքում ակնկալվում է ավելի քան 320 հազար տոննա խաղող։ Նախարար Դավիթ Սոնղուլաշվիլիի խոսքով՝ սա կարող է լինել անկախ Վրաստանի պատմության ամենամեծ խաղողի բերքը։
Բարձր բերքը, սակայն, ինքնաբերաբար չի նշանակում բարձր եկամուտ խաղողագործների համար։
Նույն պաշտոնական հայտարարության մեջ նախարարությունը շեշտել է, որ այսպիսի ծավալի դեպքում կարևոր է ոչ միայն ամբողջ բերքը վերամշակելն ու պահեստավորելը, այլև խաղողի որակի խիստ դասակարգումը։ Պատճառներից մեկը գինու և խաղողի սպիրտի միջազգային շուկաների ներկայիս բարդ պայմաններն են։
Այսպիսով, Վրաստանի առջև միաժամանակ երկու խնդիր է՝ ընդունել ռեկորդային բերքը և այն վաճառել շուկայում։
Գինը կախված է շաքարայնությունից
2026 թվականի համար Վրաստանում գործում է խաղողի գնային տարբերակված համակարգ։
Saperavi տեսակի վնասված չլինող և առնվազն 21% շաքարայնություն ունեցող խաղողի համար սահմանվել է 1.50 լարի/կգ։
17–21% շաքարայնության դեպքում գինը կազմում է 0.90 լարի/կգ, իսկ 17%-ից ցածր շաքարայնության կամ վնասված խաղողի համար՝ 0.30 լարի/կգ։
Մյուս թույլատրելի սորտերի դեպքում 20% և ավելի շաքարայնությամբ չվնասված խաղողի համար նախատեսված է 1.30 լարի/կգ, 17–20%-ի դեպքում՝ 0.80 լարի, իսկ 17%-ից ցածրի դեպքում՝ 0.30 լարի/կգ։
Այս համակարգը Վրաստանում ներկայացվում է որպես որակը խթանելու միջոց։ Ազգային գինու գործակալության ղեկավար Լևան Մեխուզլայի խոսքով՝ գնային տարբերակումը պետք է խրախուսի խաղողագործներին ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել վազի և խաղողի որակին։
Բայց ֆերմերները վիճարկում են չափման հարցը
Բողոքի հիմնական կետերից մեկը հենց շաքարայնության որոշումն է։
Կախեթիի մի շարք խաղողագործներ պնդում են, որ իրենց կողմից նախապես վերցված նմուշներում շաքարայնությունը համապատասխանել է ավելի բարձր գնային կատեգորիային, սակայն գործարաններում կրկնակի ստուգումից հետո ստացել են ավելի ցածր ցուցանիշ։
Որոշ ֆերմերներ նաև պահանջում են փոխել 17%-ից ցածր շաքարայնությամբ խաղողի համար գործող 0.30 լարի/կգ գնի կարգավորումը։
Այս պնդումները ներկայացվում են որպես ֆերմերների դիրքորոշում և ինքնին չեն ապացուցում, որ գործարաններում կատարված չափումները սխալ են եղել։ Սակայն իրավիճակը ցույց է տալիս մեկ կարևոր խնդիր՝ երբ գնի տարբերությունը կախված է մեկ չափվող ցուցանիշից, չափման մեթոդի նկատմամբ վստահությունը դառնում է ամբողջ մթերման համակարգի կարևոր մասը։
Ինչու է ռեկորդային բերքը նաև ռիսկ
Վրաստանի կառավարությունը նախապես նախատեսել է պետական միջամտության մեխանիզմ՝ ավելցուկային բերքը կլանելու համար։
Պետական Harvest Management Company-ն Կախեթիի անհատ խաղողագործներից խաղող է գնում սահմանված որակի և գնային կատեգորիաներով։ Պաշտոնական տվյալներով՝ նպատակն այն է, որ ավելցուկային բերքի պայմաններում խաղողագործները կարողանան իրացնել իրենց արտադրանքը։
Սակայն մեծ բերքի դեպքում պետության կողմից ամբողջ ավելցուկը կլանելը նույնպես երկարաժամկետ լուծում չէ։
Եթե գործարանները և արտահանման շուկաները չեն կարողանում ամբողջ ծավալը բարձրարժեք արտադրանքի վերածել, խաղողի ավելցուկը կարող է վերածվել պահեստավորման, ֆինանսավորման և հետագա վաճառքի խնդրի։
Վրաստանի 2026 թվականի փորձը հենց այդ հարցն է առաջադրում՝ ինչ անել, երբ բերքն աճում է ավելի արագ, քան շուկայի հնարավորությունները։
Խաղողը միայն բերք չէ, այլ վերամշակման հումք
Վրաստանի համար խաղողի նշանակությունը առանձնահատուկ է, քանի որ գինին և խաղողի սպիրտը երկրի հիմնական գյուղատնտեսական արտահանվող արտադրանքների շարքում են։
Այդ պատճառով խաղողի մթերման խնդիրը չի ավարտվում ֆերմերի հետ հաշվարկով։ Այն անմիջապես կապված է գինու գործարանների հզորությունների, պահեստավորման, սպիրտի արտադրության, արտահանման և միջազգային շուկաների պահանջարկի հետ։
Սեպտեմբերի 17-ի դրությամբ Կախեթիում արդեն 12,400 տոննա խաղող էր վերամշակվել, որից 6,800 տոննան՝ Saperavi, 1,700 տոննան՝ Rkatsiteli, իսկ մնացածը՝ այլ սորտեր։ Այդ պահին մոտ 400 գինեգործական ընկերություն գրանցված էր խաղողի բերքահավաքի համակարգման կենտրոնում։
Այսինքն՝ արտադրական շղթան արդեն աշխատում է, բայց սեզոնի հիմնական ծավալը դեռ առջևում է։
Հայաստանի համար ևս ծանոթ խնդիր
Կախեթիի այս տարվա իրավիճակը Հայաստանի համար հետաքրքիր է ոչ թե այն պատճառով, որ երկու երկրների խաղողագործության համակարգերը նույնն են, այլ որովհետև խնդիրը տարածաշրջանային բնույթ ունի։
Խաղողի բարձր բերքատվությունը կարող է ստեղծել մթերման գնի, գործարանների հզորությունների և իրացման խնդիրներ։ Իսկ երբ մթերման գինը կախված է որակի կոնկրետ ցուցանիշներից, անհրաժեշտ է նաև չափման միասնական և վստահելի համակարգ։
Հայաստանի համար այստեղ կարևոր դաս կարող է լինել նաև մթերման ամբողջ շղթայի նախնական պլանավորումը՝
բերքի կանխատեսում → գործարանների հզորություն → որակի դասակարգում → մթերման պայմաններ → պահեստավորում → վերամշակում → արտահանում։
Եթե այս օղակներից մեկը չի հասցնում մյուսներին, ռեկորդային բերքը կարող է վերածվել ոչ թե լրացուցիչ եկամտի, այլ շուկայի ճնշման։
Ռեկորդային բերքը դեռ ռեկորդային եկամուտ չէ
Կախեթիի 2026 թվականի փորձը ցույց է տալիս մի պարզ տնտեսական իրականություն․ գյուղատնտեսության մեջ բարձր բերքատվությունը և բարձր եկամուտը նույն բանը չեն։
320 հազար տոննա խաղող արտադրելը մի խնդիր է։ Այդ ամբողջ ծավալը պատշաճ որակով ընդունելը, վերամշակելը, պահեստավորելը և վերջնական արտադրանքը շուկայում վաճառելը՝ բոլորովին այլ։
Հենց այդ պատճառով խաղողի ոլորտի իրական արդյունավետությունը պետք է չափել ոչ միայն հավաքված տոննաներով, այլ նաև նրանով, թե որքան արժեք է ստեղծվել այդ բերքից և որքան եկամուտ է վերջնական արդյունքում հասել խաղողագործին։
Վրաստանի Կախեթիում սկսված բողոքի ալիքը այդ շղթայի ամենազգայուն կետերից մեկի՝ ֆերմեր–գործարան–շուկա հարաբերության խնդիրն է բացահայտում։