2026 թվականը Սևանա լճի համար արձանագրվում է աննախադեպ ցածր ոռոգման ջրառով։ Սեպտեմբերի 18-ի դրությամբ ոռոգման նպատակով Սևանից բաց թողնված ջրի ծավալը կազմել է 75.3 մլն խորանարդ մետր՝ հիդրոօդերևութաբանական դիտարկումների պատմության մեջ ամենացածր ցուցանիշը։
Տվյալը հրապարակել է ՇՄՆ «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի տնօրեն Լևոն Ազիզյանը։ Նրա ներկայացմամբ՝ նախկինում համեմատաբար ջրառատ 2006, 2007, 2010 և 2011 թվականներին նույն ցուցանիշը կազմել էր 152–168 մլն խմ։ Այսինքն՝ 2026-ին Սևանից ոռոգման նպատակով ջրառը այդ տարիների մակարդակից մոտ 50–55 տոկոսով ցածր է։
75.3 մլն խմ-ը միայն բնապահպանական ցուցանիշ չէ
Սևանից քիչ ջուր վերցնելը, առաջին հերթին, նշանակում է ավելի մեծ ծավալի ջրային պաշար պահպանել հենց լճում։ Սակայն Հայաստանի գյուղատնտեսության համար այս թիվն ունի նաև մեկ այլ կարևոր նշանակություն․ այն ցույց է տալիս, թե որքանով է հնարավոր ոռոգման պահանջը բավարարել այլ ջրային աղբյուրների և ջրային համակարգերի միջոցով։
2026 թվականի համար կառավարությունը Սևանա լճից ոռոգման նպատակով թույլատրելի ջրառի առավելագույն չափը սահմանել էր մինչև 143.6 մլն խմ, ներառյալ «Գեղարքունիք» ՋՕԸ-ի համար նախատեսված 3.6 մլն խմ-ը։ Փաստացի 75.3 մլն խմ-ը այդ սահմանաչափի մոտ 52.4 տոկոսն է։
Այս տարբերությունը կարևոր է․ սահմանված առավելագույն հնարավոր ջրառը և փաստացի օգտագործված ջրի ծավալը նույնը չեն։
Ինչո՞ւ է այս տարի Սևանից ավելի քիչ ջուր վերցվել
Լևոն Ազիզյանը 2026 թվականի ցուցանիշը կապում է ինչպես բնության բարենպաստ պայմանների, այնպես էլ ջրային ոլորտի պետական կառույցների աշխատանքի հետ։ Նրա խոսքով՝ ՇՄՆ-ն, Ջրային կոմիտեն և «Ջրառ» ՓԲԸ-ն համակարգված աշխատանք են իրականացրել ջրային ռեսուրսների կառավարման ուղղությամբ։
Միաժամանակ պետք է տարբերել երկու գործընթաց․ Սևանից քիչ ջուր վերցնելը ինքնին չի նշանակում, որ Հայաստանի գյուղատնտեսությունը քիչ ջրի կարիք ունի։ Դա կարող է նշանակել, որ պահանջարկի մի մասը բավարարվել է այլ աղբյուրներից, իսկ ջրային պայմաններն ավելի բարենպաստ են եղել։
Օրինակ՝ օգոստոսի 31-ի դրությամբ Արփա-Սևան թունելային ջրատարով լիճ էր տեղափոխվել 172.387 մլն խմ ջուր, ինչը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածից 70.587 մլն խմ-ով ավելի էր։ Միաժամանակ Սևանից ոռոգման նպատակով բաց էր թողնվել 64.079 մլն խմ՝ նախորդ տարվա 154.8 մլն խմ-ի դիմաց։
Այս թվերը ցույց են տալիս, որ Սևանի ջրային հաշվեկշիռը միայն լճից կատարվող ջրառով պայմանավորված չէ։
Ֆերմերի համար գլխավոր հարցը՝ ջուրը հասնո՞ւմ է դաշտ
Գյուղատնտեսության տեսանկյունից ջրային քաղաքականության վերջնական արդյունքը ոչ թե միայն ջրամբարում կամ լճում պահպանված ջրի քանակն է, այլ այն, թե որքան կանխատեսելի և հասանելի է ոռոգման ջուրը ֆերմերի համար։
Եթե ոռոգման համակարգում ջրի կորուստները բարձր են, ջրանցքների վիճակը բավարար չէ կամ ջրամատակարարումը ժամանակին չի իրականացվում, նույնիսկ մեծ ջրային պաշարները չեն երաշխավորում կայուն գյուղատնտեսական արտադրություն։
Հետևաբար Սևանից ջրառի կրճատումը պետք է դիտարկել ավելի լայն համակարգի մեջ՝ ջրամբարներ, ջրանցքներ, պոմպակայաններ, կաթիլային ոռոգում, ջրի կորուստներ և գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ջրապահանջ։
Հայաստանի գյուղատնտեսության համար սա նաև տեխնոլոգիական խնդիր է
Ջրի արդյունավետ օգտագործումը գնալով ավելի կարևոր է դառնում։ Կաթիլային և անձրևացման համակարգերը, խոնավության սենսորները, ոռոգման ժամանակացույցի ճիշտ կառավարումը և ջրանցքների կորուստների նվազեցումը կարող են նույն ջրային ռեսուրսով ավելի մեծ արտադրություն ապահովելու հնարավորություն տալ։
Հայաստանի համար սա հատկապես կարևոր է, քանի որ գյուղատնտեսական արտադրության մի զգալի մասը կախված է ոռոգումից։
Այս առումով Սևանից 75.3 մլն խմ ջրառի ցուցանիշը կարելի է դիտարկել նաև որպես ջրային կառավարման արդյունավետության չափման հնարավորություն․ եթե գյուղատնտեսությունը կարողանում է պահպանել արտադրության ծավալները՝ Սևանից ավելի քիչ ջուր վերցնելով, դա կարող է կարևոր ուղղություն դառնալ նաև առաջիկա տարիների համար։
Սևանի համար լավ նորություն, գյուղատնտեսության համար՝ ազդանշան
Լճից ավելի քիչ ջուր վերցնելը Սևանի էկոհամակարգի և Հայաստանի երկարաժամկետ ջրային անվտանգության տեսանկյունից դրական գործոն է։ Սակայն գյուղատնտեսության համար սա չպետք է ընկալվի միայն որպես «ավելի քիչ ջուր վերցնելու» նպատակ։
Խնդիրը ավելի բարդ է՝ ինչպես պահպանել Սևանը և միաժամանակ ապահովել գյուղացու անհրաժեշտ ոռոգումը։
2026 թվականի 75.3 մլն խմ ցուցանիշը ցույց է տալիս, որ նման հավասարակշռություն որոշ պայմաններում հնարավոր է։ Հաջորդ կարևոր հարցն արդեն այն է, թե ինչպիսի ջրային կառավարման համակարգ պետք է կառուցվի, որպեսզի այս արդյունքը չլինի միայն մեկ տարվա բացառություն։
Հայաստանի գյուղատնտեսության համար ջուրը ոչ միայն բնական ռեսուրս է, այլ արտադրության հիմնական գործոն։ Իսկ Սևանը այդ համակարգում պետք է դիտարկվի ոչ միայն որպես ջրի աղբյուր, այլև որպես երկարաժամկետ ազգային ջրային պահուստ։
Աղբյուրներ՝ ՀՀ կառավարության N 685-Ա որոշում, ՇՄՆ «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն», «Արմենպրես»։