Հայաստանում աճեցված մրգերի, բանջարեղենի և այլ գյուղատնտեսական արտադրանքի անվտանգության վերաբերյալ Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմնի հրապարակած տվյալները նոր հարցեր են առաջացնում։ ՍԱՏՄ-ի մոնիթորինգի արդյունքներով՝ մի շարք նմուշներում արձանագրվել են պեստիցիդների մնացորդային քանակների, նիտրատների և ծանր մետաղների հետ կապված անհամապատասխանություններ։

Միաժամանակ կարևոր է ընդգծել՝ հայտնաբերված շեղումը ինքնին չի նշանակում, որ տվյալ տեսակի ամբողջ արտադրանքը վտանգավոր է։ Խոսքը փորձաքննված կոնկրետ նմուշների մասին է, և ռիսկը պետք է գնահատել յուրաքանչյուր նյութի, դրա քանակի և թույլատրելի սահմանաչափի համատեքստում։

Ի՞նչ է ուսումնասիրել ՍԱՏՄ-ն

ՍԱՏՄ-ի տվյալների համաձայն՝ 2024 թվականին բուսական ծագման արտադրանքի նկատմամբ իրականացվել են մոտ 2000 լաբորատոր փորձաքննություններ՝ տարբեր մեթոդներով, այդ թվում՝ գազաքրոմատոգրաֆիայի, ատոմային աբսորբցիոն սպեկտրաչափման և PCR մեթոդներով։

Մասնավորապես, հրապարակված տվյալներում առանձին նշվում են՝

- խնձոր՝ 15 նմուշ,
- դեղձ՝ 18,
- ելակ՝ 17,
- սալոր՝ 9,
- խաղող՝ 18,
- կարտոֆիլ՝ 24,
- լոլիկ՝ 18,
- վարունգ՝ 16,
- տաքդեղ՝ 12,
- սմբուկ՝ 12,
- ձմերուկ՝ 8,
- սեխ՝ 12,
- եգիպտացորեն՝ 19 նմուշ՝ ԳՁՕ-ի նկատմամբ։

Այսինքն՝ միայն նշված մրգերի և բանջարեղենի խմբում հաշվարկված է ավելի քան 200 նմուշ։

Ամենաուշագրավ ցուցանիշը՝ պեստիցիդների շեղումները

ՍԱՏՄ-ի տվյալներով՝ պեստիցիդների մասով շեղումներ են արձանագրվել մի շարք մարզերում։

Այդ թվերը ցույց են տալիս, որ ուսումնասիրված նմուշների մեջ շեղումների բաժինը տարբեր մարզերում էապես տարբերվում է։ Սակայն այստեղ կարևոր է չանել մեկ այլ սխալ՝ այս տոկոսները չպետք է մեկնաբանել որպես տվյալ մարզի ամբողջ գյուղատնտեսական արտադրանքի աղտոտվածության մակարդակ։ Դրանք վերաբերում են նմուշառված և լաբորատոր հետազոտված խմբին։

ՍԱՏՄ-ի հրապարակած տվյալների համաձայն՝ քանակական առումով առավել շատ պեստիցիդային շեղումներ հայտնաբերվել են Արարատի մարզից վերցված նմուշներում։ Հիշատակվում են մասնավորապես իմիդակլոպրիդ, էմամեկտին բենզոատ, քլորպիրիֆոս, պենկոնազոլ և տրիադիմեֆոն նյութերը։

Սեխի և ձմերուկի դեպքում առանձին խնդիր կա

Պեստիցիդներից բացի՝ ՍԱՏՄ-ի տվյալներում առանձնացվում են նաև նիտրատների շեղումները։

Սեխի 10 նմուշում արձանագրվել է նիտրատների զանգվածային մասի՝ 83% ցուցանիշ, իսկ ձմերուկի 5 նմուշում՝ 62%։ Սեխի նմուշները վերցվել են Կոտայքի, Արարատի, Արմավիրի և Արագածոտնի մարզերից, իսկ ձմերուկինը՝ Արարատի, Արմավիրի և Արագածոտնի մարզերից։

Գեղարքունիքի մարզում վերցված կարտոֆիլի մեկ նմուշում արձանագրվել է 4.1% շեղում։

Սա հատկապես կարևոր է գյուղատնտեսության տեսանկյունից, քանի որ նիտրատների կուտակումը կարող է կապված լինել ազոտական պարարտանյութերի կիրառման և դրանց օգտագործման տեխնոլոգիայի հետ։

Սակայն այստեղ ևս անհրաժեշտ է տարբերակել նիտրատի հայտնաբերումն ու թույլատրելի առավելագույն մակարդակի գերազանցումը։ Նիտրատն ինքնին արգելված նյութ չէ․ խնդիր է առաջանում թույլատրելի սահմանների գերազանցման դեպքում։

Իսկ ի՞նչ է կատարվել ծանր մետաղների մասով

ՍԱՏՄ-ի տվյալների մեկ այլ կարևոր հատված վերաբերում է ծանր մետաղներին։

Ըստ հրապարակված տվյալների՝ նախատեսված 696 նմուշներից 9-ում ծանր մետաղներ են հայտնաբերվել։

Դրանցից՝

- 3-ը՝ Արարատի մարզում,
- 2-ը՝ Լոռիում,
- 2-ը՝ Արմավիրում,
- 2-ը՝ Կոտայքում։

ՍԱՏՄ-ի ամփոփման մեջ նշվում է, որ առավել հաճախ հայտնաբերված ծանր մետաղը կադմիումն է։

Հայտնաբերումները վերաբերել են մասնավորապես կարտոֆիլի, լոլիկի, վարունգի, տաքդեղի և սմբուկի նմուշներին։

Սակայն այստեղ կա մի կարևոր տեղեկատվական խնդիր․ հրապարակված տվյալներում պետք է հստակ տարբերակել՝ որտեղ է խոսքը պարզապես նյութի հայտնաբերման, իսկ որտեղ՝ թույլատրելի մակարդակի գերազանցման մասին։ Սա կարևոր տարբերություն է սպառողի համար։

Ձուկ․ հայտնաբերվել են հակաբիոտիկների մնացորդներ

Խնդիրը միայն բուսական արտադրանքով չի սահմանափակվում։

2024 թվականին իրականացված ձկան մնացորդային նյութերի մոնիթորինգի արդյունքների հիման վրա ՍԱՏՄ-ն ռիսկերի վերլուծություն է իրականացրել։ Նշվում են նիտրոֆուրանների և մետրոնիդազոլի խմբի միացություններ։

Հայտնաբերված նյութերի շարքում նշվում են՝

- ֆուրազոլիդոն (AOZ),
- նիտրոֆուրազոն (SEM),
- նիտրոֆուրանտոին (AHD),
- ֆուրալտադոն (AMOZ),
- մետրոնիդազոլ։

ՍԱՏՄ-ի վերլուծության մեջ դրանց մի մասը դասակարգվում է բարձր ռիսկայնության խմբում։ Բարձր ռիսկ է նշվել Արարատի, Արմավիրի, Գեղարքունիքի և Կոտայքի մարզերի, իսկ Շիրակի և Սյունիքի համար՝ միջին բարձր ռիսկի մակարդակ։

ՍԱՏՄ-ն առաջարկել է բարձր ռիսկայնություն ունեցող տնտեսավարողների նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնել և խախտումներ արձանագրված տնտեսավարողներին ներառել մոնիթորինգային ծրագրերում։

Մեղրի դեպքում նույնպես կան խնդիրներ

Մոնիթորինգի շրջանակում ուսումնասիրվել է նաև մեղրը։

ՍԱՏՄ-ի ռիսկերի վերլուծության համաձայն՝ բարձր ռիսկայնության են դասակարգվել Վայոց ձորի, Գեղարքունիքի և Լոռու մարզերը։ Միջին ռիսկայնության խմբում են Շիրակը, Արարատը, Կոտայքը և Արագածոտնը, իսկ ցածր ռիսկայնության՝ Տավուշն ու Արմավիրը։

Հրապարակված տվյալներում նշվում է նաև, որ հայտնաբերված մնացորդային նյութերի շարքում եղել են դոքսիցիկլին և պենիցիլին G՝ համապատասխանաբար մինչև 135.7 μg/kg և 10.69 μg/kg մակարդակներով։

Ինչո՞ւ են այս տվյալները կարևոր գյուղացու համար

Այս թվերը միայն սպառողի անվտանգության մասին չեն։ Դրանք ուղղակիորեն կապված են գյուղատնտեսության արտադրության մշակույթի հետ։

Պեստիցիդների կիրառման ժամանակ կարևոր են՝

- ճիշտ պատրաստուկի ընտրությունը,
- ճիշտ դեղաչափը,
- մշակման ճիշտ ժամկետը,
- սպասման ժամկետի պահպանումը,
- բերքահավաքից առաջ սահմանված ժամանակահատվածի պահպանումը,
- արտադրանքի հետագծելիությունը։

ՍԱՏՄ-ն ինքն էլ ընդգծում է, որ պեստիցիդների ճիշտ օգտագործման դեպքում դրանց մնացորդների թույլատրելի մակարդակները կարող են չներկայացնել վտանգ, իսկ սխալ կիրառումը կարող է հանգեցնել սննդամթերքի, հողի և ջրի աղտոտման։

Մեկ այլ կարևոր թիվ․ ներմուծվող արտադրանքը նույնպես վերահսկվում է

ՍԱՏՄ-ն նշում է, որ վերահսկողություն իրականացվում է ոչ միայն Հայաստանում արտադրված, այլև ներմուծվող սննդամթերքի նկատմամբ։

Տեսչական մարմնի տվյալներով՝ պեստիցիդների մնացորդային մակարդակների խախտումների պատճառով ընթացիկ տարում ներմուծման թույլտվություն չի տրվել մի քանի հարյուր տոննա մթերքի համար։

Սա կարևոր է, քանի որ սննդամթերքի անվտանգության խնդիրը միայն հայկական արտադրանքի խնդիրը չէ։

Ամենակարևոր հարցը՝ ի՞նչ է պետք անել

Թվերը ցույց են տալիս, որ անհրաժեշտ է շարունակական և հրապարակային մոնիթորինգ։ Բայց միայն նմուշ վերցնելը բավարար չէ։

Գյուղատնտեսության ոլորտի համար ավելի կարևոր է հասկանալ՝

ո՞ր տնտեսությունում է առաջացել խնդիրը, ի՞նչ նյութ է կիրառվել, ի՞նչ դեղաչափով, ինչո՞ւ է խախտվել սպասման ժամկետը և ի՞նչ միջոցներ են ձեռնարկվել հետագայում նույն խնդիրը չկրկնելու համար։

ՍԱՏՄ-ի կայքում նաև նշվում է, որ պեստիցիդների և ագրոքիմիկատների ներմուծման համար դրանք պետք է ընդգրկված լինեն Հայաստանի Հանրապետությունում օգտագործման համար թույլատրված ցանկում, իսկ ներմուծման համար պահանջվում է փորձաքննություն։

Այսինքն՝ խնդրի լուծումը միայն «քիմիական նյութերից հրաժարվելը» չէ։ Ժամանակակից գյուղատնտեսության մեջ պեստիցիդների օգտագործումը լայնորեն կիրառվող պրակտիկա է, իսկ հիմնական հարցը դրանց ճիշտ, գրանցված և վերահսկվող կիրառումն է։ ՍԱՏՄ-ն նույնպես նշում է, որ պեստիցիդները գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող գործիք են, և ռիսկը մեծապես կախված է դրանց ճիշտ կիրառությունից ու մնացորդային մակարդակից։

Agropress-ի համար գլխավոր եզրակացությունը

ՍԱՏՄ-ի թվերը ցույց են տալիս ոչ թե այն, որ «Հայաստանում աճեցված միրգն ու բանջարեղենը վտանգավոր են», այլ ավելի կոնկրետ խնդիր՝ որոշակի նմուշներում արձանագրվել են անվտանգության չափանիշների հետ կապված շեղումներ, և այդ շեղումները որոշ մարզերում ու մշակաբույսերի խմբերում կրկնվող բնույթ ունեն։

Հաջորդ կարևոր քայլը պետք է լինի հրապարակել ոչ միայն տոկոսները, այլև յուրաքանչյուր հայտնաբերված նյութի կոնկրետ քանակը, սահմանված թույլատրելի առավելագույն մակարդակը, մշակաբույսը, մարզը և ձեռնարկված վերահսկողական միջոցը։

Հենց այդ տվյալները թույլ կտան պատասխանել ամենակարևոր հարցին՝ Հայաստանի գյուղատնտեսական արտադրանքի անվտանգության խնդիրը որքանո՞վ է տարածված և որ արտադրական օղակում է այն առաջանում։