Գյուղատնտեսության համար երաշտը վտանգ է, ջրհեղեղը՝ վտանգ, շոգը՝ նույնպես։ Բայց ամենամեծ խնդիրը կարող է առաջանալ այն ժամանակ, երբ այս երևույթները տեղի են ունենում միմյանց հետևից կամ միաժամանակ։

Նոր միջազգային վերլուծությունը զգուշացնում է, որ սննդի և գյուղատնտեսության ոլորտում օգտագործվող ռիսկերի գնահատման համակարգերը կարող են թերագնահատել նման համակցված հարվածների իրական ազդեցությունը։

Սա նշանակում է, որ գյուղատնտեսական արտադրողը կարող է գործ ունենալ շատ ավելի մեծ ռիսկի հետ, քան ցույց է տալիս սովորական կանխատեսման մոդելը։

Խնդիրը միայն եղանակը չէ

Գյուղատնտեսական ռիսկերի գնահատման ժամանակ սովորաբար առանձին են դիտարկվում երաշտը, շոգը, ջրհեղեղը, հրդեհը, վնասատուները կամ հիվանդությունները։

Բայց իրական դաշտում դրանք միշտ չէ, որ առանձին են տեղի ունենում։

Օրինակ՝ երկարատև շոգը կարող է չորացնել հողը։ Դրան կարող է հաջորդել ուժեղ անձրև, որը չորացած հողում առաջացնում է մակերեսային հոսք և էրոզիա։ Իսկ դրանից հետո բարձր ջերմաստիճանը կարող է նպաստել որոշ վնասատուների կամ հիվանդությունների տարածմանը։

Այսպիսի շղթայական ազդեցությունը կարող է շատ ավելի մեծ վնաս հասցնել, քան յուրաքանչյուր երևույթի առանձին ազդեցությունների գումարը։

Եվրոպայում վնասը արդեն միլիարդավոր եվրո է

Նոր զեկույցի համաձայն՝ Եվրոպայում եղանակային անբարենպաստ պայմանների հետևանքով գյուղատնտեսական կորուստները գնահատվում են տարեկան մոտ 28 միլիարդ եվրո։

Սակայն զեկույցի հիմնական մտահոգությունն այն է, որ այս հաշվարկները կարող են ամբողջությամբ չարտացոլել փոխկապակցված ռիսկերը։

Այսինքն՝ եթե նույն տարում մի տարածաշրջանում տեղի են ունենում երաշտ, շոգ և հրդեհ, իսկ մեկ այլ վայրում՝ ջրհեղեղ ու հիվանդությունների տարածում, դրանց համատեղ ազդեցությունը կարող է ավելի մեծ լինել, քան առանձին հաշվարկված վնասները։

Ինչու է սա կարևոր նաև սննդի շուկայի համար

Գյուղատնտեսական վնասը չի ավարտվում դաշտում։

Եթե բերքատվությունը նվազում է, խնդիր է առաջանում ամբողջ շղթայում՝

դաշտ → պահեստ → վերամշակում → տեղափոխում → շուկա → սպառող։

Օրինակ՝ եթե որևէ երկրում բանջարեղենի բերքը կրճատվում է 20%-ով, դա կարող է նշանակել ոչ միայն արտադրողի եկամտի կորուստ։

Վերամշակող գործարանը կարող է չստանալ անհրաժեշտ հումքը, արտահանողը կարող է չկատարել պայմանագիրը, իսկ շուկայում կարող է առաջանալ պակասուրդ և գների աճ։

Այս պատճառով կլիմայական ռիսկը աստիճանաբար վերածվում է նաև սննդային և տնտեսական ռիսկի։

Ապահովագրությունն էլ կարող է չհասցնել իրական ռիսկի հետևից

Զեկույցում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գյուղատնտեսական ապահովագրությանը։

Եթե ռիսկերի մոդելները չեն կարողանում ճիշտ գնահատել ծայրահեղ երևույթների համակցված ազդեցությունը, ապա ապահովագրական համակարգը նույնպես կարող է սխալ հաշվարկել հնարավոր վնասը։

Սա հատկապես խնդրահարույց է այն տնտեսությունների համար, որոնք կախված են մեկ կամ երկու հիմնական մշակաբույսերից։

Արտադրողը կարող է ապահովագրել բերքը՝ հիմնվելով պատմական տվյալների վրա, սակայն կլիմայական պայմանների փոփոխության դեպքում նախկին վիճակագրությունը միշտ չէ, որ լավ կանխատեսիչ է ապագայի համար։

Կլիմայական ռիսկը դառնում է գյուղատնտեսական բիզնեսի ռիսկ

Գյուղատնտեսության մեջ ռիսկերի կառավարման ավանդական մոտեցումը հաճախ հիմնվում է մեկ հիմնական հարցի վրա՝

«Ի՞նչ հավանականությամբ այս տարի երաշտ կլինի»։

Սակայն նոր մոտեցումը պետք է հարցնի նաև՝

«Ի՞նչ կլինի, եթե երաշտից հետո գա հորդառատ անձրև, հետո՝ շոգ, իսկ դրա հետևանքով տարածվեն հիվանդություններ»։

Այս տարբերությունը շատ կարևոր է։

Որովհետև գյուղատնտեսական արտադրողը իրականում չի բախվում առանձին ռիսկերի։ Նա բախվում է ռիսկերի շղթայի։

Փոքր տնտեսությունները կարող են ավելի խոցելի լինել

Մեծ ընկերությունները հաճախ ունեն ավելի շատ հնարավորություններ՝ ռիսկերը բաժանելու համար։

Օրինակ՝ կարող են ունենալ տարբեր տարածաշրջաններում արտադրություն, ոռոգման համակարգեր, պահեստներ, ապահովագրություն կամ ֆինանսական պահուստներ։

Փոքր տնտեսությունը սովորաբար չունի այդ հնարավորությունները։

Եթե մեկ այգում երաշտը ոչնչացնում է բերքի մեծ մասը, արտադրողը չի կարող այդ կորուստը փոխհատուցել մեկ այլ տարածաշրջանի բերքով։

Այդ պատճառով կլիմայական ռիսկերի ճիշտ հաշվարկը հատկապես կարևոր է փոքր և միջին գյուղատնտեսական տնտեսությունների համար։

Ի՞նչ կարող է փոխվել ապագայում

Մասնագետների առաջարկած մոտեցումը գյուղատնտեսական ռիսկերը միայն պատմական տվյալներով գնահատելու փոխարեն ավելի շատ ուշադրություն դարձնել ապագա կլիմայական սցենարներին և միմյանց հետ կապված վտանգներին։

Դրա համար անհրաժեշտ են ավելի մանրամասն տվյալներ՝

- հողի խոնավության,
- ջերմաստիճանի,
- տեղումների,
- ոռոգման,
- բերքատվության,
- վնասատուների և հիվանդությունների,
- եղանակային ծայրահեղ երևույթների վերաբերյալ։

Այս տվյալները կարող են օգտագործվել ոչ միայն կանխատեսման, այլև արտադրողի համար ավելի ճշգրիտ որոշումներ կայացնելու նպատակով։

Իսկ ի՞նչ է սա նշանակում Հայաստանի համար

Հայաստանի գյուղատնտեսությունն էլ անմասն չէ այս խնդրից։

Երաշտի, բարձր ջերմաստիճանի, ջրի պակասի, կարկտահարության և հորդառատ տեղումների ռիսկերը կարող են տարբեր տարիներին առանձին կամ համակցված ազդեցություն ունենալ բերքի վրա։

Այդ պայմաններում գյուղատնտեսական արտադրողին միայն «եղանակի կանխատեսումը» բավարար չէ։

Ավելի կարևոր է հասկանալ՝ ինչ ռիսկերի շղթա կարող է առաջանալ և ինչպես պատրաստվել դրան։

Օրինակ՝ եթե երկարատև շոգը նվազեցնում է հողի խոնավությունը, պետք է ոչ միայն իմանալ առաջիկա օրերի ջերմաստիճանը, այլև հասկանալ՝ ինչ ազդեցություն կունենա դա մշակաբույսի ջրային պահանջի, հիվանդությունների, բերքատվության և վերջնական ինքնարժեքի վրա։

Գյուղատնտեսության ապագան՝ ոչ միայն բերքի կանխատեսում, այլ ռիսկերի կանխատեսում

Նոր վերլուծության ամենակարևոր ուղերձը կարելի է մեկ նախադասությամբ ձևակերպել․ գյուղատնտեսության համար վտանգավոր չէ միայն ծայրահեղ եղանակային երևույթների հաճախացումը, այլ նաև այն, որ դրանց համակցված ազդեցությունը կարող է ավելի մեծ լինել, քան մենք սովոր ենք հաշվարկել։

Եվ սա նշանակում է, որ գյուղատնտեսության ապագայի համար նույնքան կարևոր են ոչ միայն նոր սորտերը, ոռոգման համակարգերը կամ տեխնիկան, այլև ավելի խելացի ռիսկերի գնահատման համակարգերը։

Որքան ավելի ճիշտ հաշվարկվի վտանգը, այնքան ավելի վաղ կարող է գյուղատնտեսական արտադրողը որոշում կայացնել՝ փոխել ցանքի ժամկետը, ընտրել այլ մշակաբույս, ապահովագրել բերքը, փոխել ոռոգման ռեժիմը կամ նախապես կազմակերպել իրացման այլ տարբերակ։