Կլիմայի փոփոխությունը ստիպում է աշխարհի հացահատիկ արտադրողներին վերանայել գյուղատնտեսական ավանդական օրացույցը։ Փոփոխվում են ոչ միայն բերքահավաքի ժամկետները, այլև ցանքի ժամանակը։
Ավստրալիայում այս խնդրին արձագանքելու նպատակով մշակվում և արտադրողներին են ներկայացվում ցորենի նոր սորտեր, որոնք կարող են ավելի վաղ ցանվել՝ ֆերմերներին հնարավորություն տալով ավելի արդյունավետ հարմարվել եղանակային փոփոխվող պայմաններին։
Նոր մոտեցման հիմքում պարզ գաղափար է․ եթե կլիմայական պայմանները փոխվում են, պետք է փոխվի նաև գյուղատնտեսական արտադրության ժամանակացույցը։
Ինչու է կարևոր վաղ ցանքը
Շատ տարածաշրջաններում ֆերմերները ստիպված են ցանքը կատարել որոշակի ժամկետներում՝ հաշվի առնելով ձմռան ցրտերը, գարնանային տեղումները և ամառային շոգը։
Սակայն վերջին տարիներին այս բնական օրինաչափությունները փոխվում են։ Որոշ շրջաններում գարնանային շոգը սկսվում է ավելի վաղ, տեղումները դառնում են անկանոն, իսկ երաշտի վտանգը մեծանում է։
Այս պայմաններում ավելի վաղ ցանքը կարող է հնարավորություն տալ բույսին զարգանալ այն ժամանակահատվածում, երբ հողի խոնավությունը դեռ բավարար է, և ավարտել աճի կարևոր փուլերը մինչև ամառային ուժեղ շոգերի սկսվելը։
Սակայն վաղ ցանքը պահանջում է նաև համապատասխան սորտեր։ Եթե սովորական ցորենը շատ վաղ ցանվի, այն կարող է սկսել զարգանալ ոչ ճիշտ ժամանակահատվածում և բախվել ցրտահարության կամ այլ կլիմայական ռիսկերի։
Նոր սորտերը՝ ավելի ճկուն գյուղատնտեսության համար
Ավստրալիայում մշակվող նոր ցորենի սորտերի նպատակներից մեկը ֆերմերներին ավելի լայն «ցանքի պատուհան» տալն է։
Այսինքն՝ արտադրողը պարտադիր չէ սահմանափակվի ընդամենը մի քանի շաբաթվա ավանդական ժամանակահատվածով։ Համապատասխան սորտերի առկայության դեպքում նա կարող է ցանքը սկսել ավելի վաղ՝ կախված հողի խոնավությունից և եղանակային կանխատեսումներից։
Սա հատկապես կարևոր է չորային շրջաններում։
Եթե ֆերմերը սպասում է ավանդական ցանքի ժամկետին, կարող է բաց թողնել հողի բավարար խոնավության կարճ ժամանակահատվածը։ Իսկ ավելի վաղ ցանքի հնարավորություն ունեցող սորտերը կարող են թույլ տալ ավելի արդյունավետ օգտագործել աշնանային կամ վաղ սեզոնային տեղումները։
Կլիմայի փոփոխությունը փոխում է հացահատիկագործությունը
Գիտնականների և սելեկցիոներների առջև այսօր նոր խնդիր է դրված։
Նախկինում նոր սորտ ստեղծելիս հիմնական ուշադրությունը հաճախ դարձվում էր բերքատվությանը, հիվանդությունների նկատմամբ դիմադրողականությանը և արտադրանքի որակին։
Այսօր այդ ցանկին ավելացել է ևս մեկ կարևոր պահանջ՝ կլիմայական ճկունությունը։
Նոր սորտերը պետք է կարողանան դիմակայել՝
- երաշտին,
- բարձր ջերմաստիճաններին,
- անկանոն տեղումներին,
- ցրտահարության վտանգին,
- աճող սեզոնի ժամկետների փոփոխությանը։
Այս պատճառով աշխարհի բազմաթիվ երկրներում սելեկցիոն աշխատանքները կենտրոնանում են ոչ միայն «ավելի բերքատու» ցորեն ստանալու, այլ նաև տարբեր կլիմայական սցենարներին հարմարվող բույսեր ստեղծելու վրա։
Արդյո՞ք հարցը կարևոր է Հայաստանի համար
Հայաստանում հացահատիկային մշակաբույսերի արտադրությունը մեծապես կախված է բնական տեղումներից, հատկապես անջրդի հողատարածքներում։
Վերջին տարիներին գյուղատնտեսության ոլորտում ավելի հաճախ են խոսում երաշտի, տեղումների անկանոն բաշխման և բարձր ջերմաստիճանների ազդեցության մասին։
Այս պայմաններում ցանքի ժամկետների և օգտագործվող սորտերի հարցը կարող է դառնալ ավելի կարևոր։
Եթե կլիմայական պայմանները փոխվում են, ապա հնարավոր է, որ ժամանակի ընթացքում անհրաժեշտ լինի վերանայել նաև այն հարցը, թե երբ պետք է ցանել և ինչպիսի սորտեր պետք է օգտագործել։
Սակայն նման փոփոխությունները պետք է հիմնված լինեն տեղական գիտական ուսումնասիրությունների վրա։ Մի տարածաշրջանում հաջող արդյունք տված վաղ ցանքի մեթոդը պարտադիր չէ նույն արդյունքը տա Հայաստանի բոլոր մարզերում։
Գյուղատնտեսության նոր օրացույցը
Ավստրալիայի փորձը ցույց է տալիս, որ ապագայի գյուղատնտեսությունում ֆերմերը գնալով ավելի քիչ է կարողանալու առաջնորդվել միայն տասնամյակներով ձևավորված գյուղատնտեսական օրացույցով։
Եղանակային փոփոխությունները ստիպում են ավելի ճկուն մոտեցում ցուցաբերել։
Երբ ցանքի, ծաղկման և բերքահավաքի ավանդական ժամկետները փոխվում են, փոխվում է նաև գյուղատնտեսական ամբողջ արտադրական համակարգը։
Նոր սորտերը կարող են դառնալ այդ փոփոխություններին հարմարվելու կարևոր գործիքներից մեկը՝ ֆերմերին հնարավորություն տալով ընտրել ոչ միայն, թե ինչ մշակաբույս աճեցնել, այլև երբ սկսել դրա արտադրությունը։
Կլիմայի փոփոխության պայմաններում, հնարավոր է, որ ապագայի ամենակարևոր գյուղատնտեսական հարցերից մեկը լինի ոչ միայն՝ «ինչ աճեցնել», այլև՝ «երբ աճեցնել»։