Պտղատու ծառերը ժամացույց չունեն, սակայն ունեն իրենց բնական ժամանակացույցը։
Նրանք «գիտեն», թե երբ պետք է անցնեն ձմեռային հանգստի շրջան, երբ արթնանան, երբ ծաղկեն և սկսեն պտուղ ձևավորել։ Այդ բնական ցիկլը հազարավոր տարիներ կարգավորվել է ցրտի, ջերմության և լուսային օրվա տևողության միջոցով։
Սակայն կլիմայի փոփոխությունը աստիճանաբար խախտում է այդ ժամանակացույցը։
Ավելի տաք ձմեռները, վաղ գարունն ու դրան հաջորդող հանկարծակի ցրտահարությունները կարող են ստիպել ծառին «սխալ ժամանակին արթնանալ»։ Իսկ այգեգործի համար դա երբեմն նշանակում է ամբողջ տարվա բերքի կորուստ։
Ինչու է ծառին ցուրտ անհրաժեշտ
Շատ պտղատու մշակաբույսերի համար ձմռան ցուրտը պարզապես անբարենպաստ եղանակ չէ։ Այն կենսաբանական անհրաժեշտություն է։
Խնձորենին, տանձենին, ծիրանենին, բալենին և այլ ծառեր ձմռանը պետք է որոշակի ժամանակ անցկացնեն ցածր ջերմաստիճանի պայմաններում, որպեսզի բնականոն ավարտեն հանգստի շրջանը։
Եթե ձմեռը չափազանց տաք է, գարնանը կարող են առաջանալ խնդիրներ։
Բողբոջները կարող են անհավասար բացվել, ծաղկումը՝ անկանոն լինել, իսկ փոշոտման և պտղակալման գործընթացը կարող է խաթարվել։
Այսինքն՝ մեղմ ձմեռը միշտ չէ, որ լավ նորություն է այգու համար։
Վաղ գարունը կարող է վտանգավոր լինել
Ամենամեծ խնդիրներից մեկը եղանակային կտրուկ փոփոխություններն են։
Մի քանի տաք օրից հետո ծառը կարող է սկսել ակտիվանալ։ Բողբոջները զարգանում են, սկսվում է ծաղկումը։
Սակայն եթե դրանից հետո վերադառնում է ցուրտը, արդեն բացված ծաղիկներն ու երիտասարդ բողբոջները կարող են վնասվել։
Ծառը կարող է ողջ մնալ և ամբողջովին առողջ թվալ, բայց տվյալ տարվա բերքը կարող է կորել։
Սա է ուշ գարնանային ցրտահարությունների գլխավոր վտանգը։
Ավելի տաք կլիմա, բայց ցրտահարության նույն վտանգը
Առաջին հայացքից կարող է հակասական թվալ. եթե կլիման տաքանում է, ինչո՞ւ է ցրտահարությունը շարունակում վտանգավոր մնալ։
Պատճառն այն է, որ տաքացող գարունը կարող է արագացնել ծառերի զարգացումը։
Այսինքն՝ ծառերը ավելի շուտ են հասնում ծաղկման փուլին, երբ հատկապես խոցելի են ցրտի նկատմամբ։
Նույն ցուրտ գիշերը, որը մի քանի շաբաթ առաջ կարող էր վնաս չպատճառել ծառին, ծաղկման շրջանում կարող է ոչնչացնել ապագա բերքը։
Հայաստանում այս խնդիրը հատկապես կարևոր է վաղ ծաղկող մշակաբույսերի՝ ծիրանի, դեղձի և բալի համար։
Հայաստանի այգիների նոր մարտահրավերը
Հայաստանը տարբեր կլիմայական գոտիներ ունեցող երկիր է, ուստի փոփոխությունները բոլոր այգիների վրա նույն ազդեցությունը չեն ունենա։
Մի տարածաշրջանում կարող է խնդիր դառնալ ձմեռային ցրտի պակասը, մյուսում՝ վաղ ծաղկումը, երրորդում՝ ուշ ցրտահարությունը։
Սա նշանակում է, որ այգեգործներն առաջիկա տարիներին ստիպված կլինեն ավելի ուշադիր հետևել ոչ միայն ընդհանուր եղանակային կանխատեսումներին, այլև սեփական այգու միկրոկլիմային։
Ապագայում կարևոր կարող են դառնալ տեղական եղանակային կայանները, ջերմաստիճանային սենսորները և ցրտահարության վաղ նախազգուշացման համակարգերը։
Խնդիրը միայն ծաղկումը չէ
Կլիմայի փոփոխությունը կարող է փոխել ծառի ամբողջ կենսաբանական ցիկլը։
Փոխվում են բողբոջման, ծաղկման և բերքահավաքի ժամկետները։ Միաժամանակ կարող են փոխվել վնասատուների և հիվանդությունների տարածման պայմանները։
Կա նաև մեկ այլ վտանգ. ծառերի ծաղկման և փոշոտող միջատների ակտիվության ժամանակները կարող են այլևս չհամընկնել։
Եթե ծառը ծաղկում է այն ժամանակ, երբ մեղուների ակտիվությունը դեռ բավարար չէ, պտղակալումը կարող է նվազել։
Ի՞նչ կարող է անել այգեգործը
Կլիմայի փոփոխությունը կանխել առանձին այգու մակարդակով հնարավոր չէ, սակայն հնարավոր է նվազեցնել ռիսկերը։
Մասնագետները կարևորում են.
- այգու տեղական եղանակային պայմանների մշտական վերահսկումը,
- ցրտահարության կանխատեսումներին հետևելը,
- համապատասխան հակացրտային համակարգերի կիրառումը,
- տվյալ տարածքի կլիմային հարմար սորտերի ընտրությունը,
- ծառերի զարգացման փուլերի մշտական դիտարկումը։
Ապագայում միայն տարիներով կուտակված փորձը կարող է բավարար չլինել։
«Այս ծառը միշտ մարտին է ծաղկել» մոտեցումը կարող է այլևս չաշխատել, քանի որ փոխվում է հենց բնության օրացույցը։
Բնության ժամացույցը փոխվում է
Պտղատու այգիները ստեղծվում են տասնամյակների համար։ Այսօր տնկվող ծառը պետք է դիմանա ոչ միայն այսօրվա, այլև ապագայի կլիմայական պայմաններին։
Եվ հենց այստեղ է ժամանակակից այգեգործության գլխավոր մարտահրավերը։
Ինչպե՞ս պահպանել ծառի բնական կենսաբանական ցիկլը մի աշխարհում, որտեղ եղանակն այլևս այնքան կանխատեսելի չէ, որքան նախկինում։
Կլիմայի փոփոխությունը միայն շոգ կամ երաշտ չէ։
Այն կարող է փոխել նաև ծառերի ներքին ժամացույցը։ Իսկ երբ բնության ժամանակացույցը փոխվում է, այգեգործն էլ ստիպված է փոխել իր աշխատանքային օրացույցը։