Պարենի համաշխարհային շուկաներում կրկին անհանգստացնող զարգացումներ են արձանագրվում։
ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության՝ FAO-ի հրապարակած վերջին տվյալներով՝ պարենի համաշխարհային գների ինդեքսը օգոստոսին հասել է 133.3 կետի՝ ամենաբարձր մակարդակին 2022 թվականի վերջից ի վեր։
Մեկ ամսվա ընթացքում ինդեքսն աճել է 1.9 տոկոսով, իսկ տարեկան կտրվածքով՝ 2.5 տոկոսով։ Թանկացել են պարենի գրեթե բոլոր հիմնական խմբերը՝ հացահատիկը, բուսական յուղերը, շաքարը, միսը և կաթնամթերքը։
Պատճառները մի քանիսն են՝ ծայրահեղ եղանակային պայմաններ, երաշտ, շոգ, աշխարհաքաղաքական լարվածություն և միջազգային առևտրային ճանապարհների խափանումներ։
Սակայն Հայաստանի համար գլխավոր հարցն այլ է.
Եթե աշխարհում պարենն ու գյուղատնտեսական հումքը թանկանում են, Հայաստանը դրանից շահո՞ւմ է, թե՞ ավելի շատ վնասվում։
Թանկանում է գրեթե ամեն ինչ
FAO-ի տվյալներով՝ օգոստոսին հացահատիկի գների ինդեքսն աճել է 2.2 տոկոսով՝ հասնելով 2024 թվականի մայիսից ի վեր ամենաբարձր մակարդակին։
Բուսական յուղերի գների ինդեքսը նույնպես շարունակել է աճը՝ հասնելով 2022 թվականի հունիսից ի վեր ամենաբարձր մակարդակին։
Առավել կտրուկ աճ է արձանագրվել շաքարի շուկայում։ Գները մեկ ամսում բարձրացել են 11.9 տոկոսով։
Աճել են նաև մսի և կաթնամթերքի միջազգային գները։
Այս պատկերը կարևոր է ոչ միայն աշխարհի խոշոր գյուղատնտեսական երկրների համար։ Գլոբալ պարենային շուկան այսօր փոխկապակցված համակարգ է, և միջազգային գների փոփոխությունը վաղ թե ուշ ազդեցություն է ունենում նաև փոքր երկրների ներքին շուկաների վրա։
Հայաստանը բացառություն չէ։
Ինչո՞ւ են պարենի գները բարձրանում
Այս անգամ մի քանի ռիսկեր միաժամանակ ազդել են գյուղատնտեսական շուկաների վրա։
Եվրոպայում ուժեղ շոգն ու երաշտը վնասել են հատկապես եգիպտացորենի և շաքարի ճակնդեղի բերքի հեռանկարներին։ Եղանակային խնդիրները ազդեցություն են ունեցել նաև անասնապահության վրա։
Միևնույն ժամանակ, հնարավոր ուժեղ Էլ Նինյոյի վերաբերյալ կանխատեսումները անհանգստություն են առաջացնում Ասիայում արմավենու յուղի և շաքարի արտադրության շուրջ։
Առանձին խնդիր է դարձել նաև միջազգային առևտրի անվտանգությունը։
Սևծովյան տարածաշրջանում ռազմական գործողությունները սահմանափակում են հացահատիկի տեղափոխումը, իսկ Մերձավոր Արևելքում առկա լարվածությունը կարող է ազդել գյուղատնտեսության համար կարևոր նյութերի, այդ թվում՝ պարարտանյութերի մատակարարման վրա։
Այսինքն՝ պարենի գների աճը միայն բերքի պակասի հետևանք չէ։
Գյուղատնտեսական շուկայի վրա միաժամանակ ճնշում են գործադրում.
- կլիմայական փոփոխությունները,
- երաշտն ու շոգը,
- պատերազմները,
- լոգիստիկ խնդիրները,
- պարարտանյութերի մատակարարման ռիսկերը,
- միջազգային առևտրի անորոշությունը։
Հայաստանի գյուղատնտեսությունը կարող է շահել, բայց ոչ միշտ
Առաջին հայացքից կարող է թվալ, որ գյուղմթերքի համաշխարհային գների աճը պետք է ձեռնտու լինի հայ ֆերմերին։
Եթե միջազգային շուկայում հացահատիկը, միսը կամ կաթնամթերքը թանկանում են, հայկական արտադրողը նույնպես կարող է ավելի բարձր գներով վաճառել իր արտադրանքը։
Սակայն իրավիճակն այդքան պարզ չէ։
Հայաստանի գյուղատնտեսությունը միաժամանակ և՛ արտադրող է, և՛ արտաքին շուկաներից կախված սպառող։
Հայաստանը ներմուծում է մի շարք գյուղատնտեսական ապրանքներ և արտադրական միջոցներ։ Միջազգային գների աճը կարող է թանկացնել ոչ միայն խանութի ապրանքները, այլ նաև հենց գյուղատնտեսական արտադրությունը։
Օրինակ՝ կարող են բարձրանալ.
- անասնակերի գները,
- պարարտանյութերի արժեքը,
- վառելիքի գները,
- գյուղտեխնիկայի շահագործման ծախսերը,
- ներմուծվող սերմերի արժեքը,
- բուսական յուղերի և այլ պարենային ապրանքների գները։
Այսինքն՝ գյուղմթերքի բարձր գինը միշտ չէ, որ նշանակում է ավելի բարձր եկամուտ ֆերմերի համար։
Եթե միաժամանակ թանկանում են արտադրության բոլոր ծախսերը, գյուղացու շահույթը կարող է նույնիսկ չաճել։
Հացահատիկի գինը հատկապես կարևոր է Հայաստանի համար
Համաշխարհային հացահատիկի շուկան Հայաստանի տնտեսության համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի։
Հայաստանը չի ապահովում իր ամբողջ պահանջարկը տեղական հացահատիկի հաշվին և կախված է ներմուծումներից։
Ուստի միջազգային շուկաներում ցորենի և այլ հացահատիկների թանկացումը կարող է ազդեցություն ունենալ ներքին շուկայի վրա։
Բայց կա նաև երկրորդ խնդիր։
Հացահատիկը միայն մարդու սնունդ չէ։
Այն նաև անասնապահության հիմնական արտադրական ռեսուրսներից մեկն է։
Եթե թանկանում է կերը, բարձրանում է անասնապահական արտադրանքի ինքնարժեքը։
Արդյունքում շղթան կարող է լինել հետևյալը.
թանկ հացահատիկ → թանկ անասնակեր → բարձր արտադրական ծախս → թանկ միս և կաթնամթերք
Այս պատճառով հացահատիկի միջազգային գները պետք է հետաքրքրեն ոչ միայն հացագործներին, այլ նաև անասնապահներին և սպառողներին։
Արդյո՞ք Հայաստանը պետք է ավելի շատ արտադրի
Պարենի համաշխարհային գների աճը կրկին առաջ է բերում Հայաստանի պարենային անվտանգության կարևոր հարցը։
Որքանո՞վ կարող է երկիրը պաշտպանված լինել արտաքին շուկաների գների կտրուկ փոփոխություններից։
Ակնհայտ է, որ Հայաստանը չի կարող ամբողջությամբ հրաժարվել գյուղատնտեսական ներմուծումներից։
Սակայն որոշ ռազմավարական ապրանքների դեպքում տեղական արտադրության աճը կարող է նվազեցնել արտաքին կախվածությունը։
Խոսքը վերաբերում է հատկապես.
- հացահատիկին,
- անասնակերին,
- որոշ յուղատու մշակաբույսերին,
- կաթնամթերքին,
- մսամթերքին,
- պահեստավորման ենթակառուցվածքներին։
Սեփական արտադրության զարգացումը չի նշանակում փակել շուկան։
Այն նշանակում է ունենալ բավարար ներքին կարողություններ, որպեսզի միջազգային ճգնաժամի դեպքում երկիրը ամբողջությամբ կախված չլինի արտաքին մատակարարներից։
Համաշխարհային թանկացումը կարող է հնարավորություն դառնալ արտահանողների համար
Գների աճն ունի նաև դրական կողմ։
Եթե Հայաստանը կարողանա առաջարկել մրցունակ գյուղատնտեսական արտադրանք, միջազգային շուկաներում բարձր գները կարող են նոր արտահանման հնարավորություն ստեղծել։
Սակայն այստեղ կրկին առաջ է գալիս հայկական գյուղատնտեսության հիմնական խնդիրներից մեկը՝ արտադրության ծավալների և կայուն մատակարարման հարցը։
Միջազգային գնորդին հետաքրքրում է ոչ միայն որակյալ արտադրանքը, այլ նաև.
- կայուն ծավալը,
- կանխատեսելի մատակարարումը,
- որակի միասնական չափանիշները,
- հետագծելիությունը,
- լոգիստիկ հնարավորությունները։
Հայաստանը կարող է ունենալ բարձրորակ ծիրան, խաղող, հատապտուղ կամ վերամշակված սննդամթերք, սակայն եթե չի կարողանում ապահովել կայուն խմբաքանակներ, արտահանման հնարավորությունը սահմանափակվում է։
Այս առումով համաշխարհային գների աճը կարող է դառնալ հնարավորություն միայն այն դեպքում, եթե հայկական գյուղատնտեսությունը պատրաստ լինի այդ հնարավորությունից օգտվել։
Պարենային գների աճը նոր ազդանշան է
FAO-ի գլխավոր տնտեսագետ Մաքսիմո Տորերոն հայտարարել է, որ պարենի գների օգոստոսյան աճը ցույց է տալիս՝ պարենային շուկաներում կրկին վերադառնում է ռիսկի գործոնը։
Կլիմայական ցնցումները, աշխարհաքաղաքական լարվածությունը և առևտրային լոգիստիկայի խնդիրները միաժամանակ սահմանափակում են մատակարարման հեռանկարները։
FAO-ն նաև վերանայել է 2026 թվականի համաշխարհային հացահատիկի արտադրության կանխատեսումը՝ այն նվազեցնելով 3.4 միլիոն տոննայով։
Թեև համաշխարհային հացահատիկի պաշարները դեռևս պատմական տեսանկյունից համեմատաբար բավարար մակարդակի վրա են, շուկան ավելի զգայուն է դառնում ցանկացած նոր ճգնաժամի նկատմամբ։
Ի՞նչ պետք է անի Հայաստանը
Պարենի համաշխարհային գների հերթական աճը Հայաստանի համար պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես սպառողական շուկայի խնդիր։
Սա գյուղատնտեսական քաղաքականության հարց է։
Երկիրը պետք է մտածի միաժամանակ մի քանի ուղղությամբ.
- բարձրացնել ռազմավարական գյուղմթերքների տեղական արտադրությունը,
- զարգացնել անասնակերի արտադրությունը,
- մեծացնել պահեստավորման հնարավորությունները,
- նվազեցնել արտադրողների կախվածությունը թանկ ներմուծվող ռեսուրսներից,
- խթանել գյուղմթերքի վերամշակումը,
- զարգացնել արտահանման կայուն շղթաները,
- ներդնել կլիմայական ռիսկերի կառավարման համակարգեր։
Աշխարհում պարենի գները կարող են բարձրանալ բազմաթիվ պատճառներով, որոնք Հայաստանը չի կարող վերահսկել։
Հայաստանը չի կարող փոխել եղանակը Եվրոպայում կամ պատերազմական իրավիճակը Սևծովյան տարածաշրջանում։
Սակայն կարող է պատրաստել սեփական գյուղատնտեսությունը արտաքին ցնցումներին։
Գլխավոր հարցը մնում է նույնը
Պարենի համաշխարհային շուկաները կրկին ցույց են տալիս, որ գյուղատնտեսությունը դարձել է ոչ միայն տնտեսության, այլև ազգային անվտանգության հարց։
Այսօր մեկ տարածաշրջանի երաշտը կարող է ազդել մյուս տարածաշրջանի հացի գնին։
Մեկ պատերազմը կարող է խաթարել պարարտանյութերի մատակարարումը։
Մեկ լոգիստիկ ճգնաժամը կարող է փոխել ամբողջ գյուղատնտեսական շուկայի գները։
Այս պայմաններում Հայաստանի համար կարևոր է ոչ միայն հետևել միջազգային գներին։
Ավելի կարևոր է հասկանալ, թե որքանով է հայկական գյուղատնտեսությունը պատրաստ հերթական համաշխարհային ցնցմանը։
Որովհետև պարենի թանկացման դեպքում ամենաշատը շահում է այն երկիրը, որը կարողանում է ոչ միայն գնել, այլ նաև արտադրել, պահեստավորել, վերամշակել և ժամանակին վաճառել սեփական գյուղմթերքը։