Գյուղատնտեսական աշխատանքներից հետո դաշտում մնացած խոզանն ու բուսական մնացորդները հաճախ այրվում են՝ տարածքը արագ մաքրելու նպատակով։ Սակայն մասնագետների և Շրջակա միջավայրի նախարարության զգուշացմամբ՝ այդ գործելակերպը վնասում է ոչ միայն բնությանը, այլև հենց գյուղատնտեսական հողին։
Օգոստոսի 26-ին Շրջակա միջավայրի նախարարությունը կրկին հորդորել է չայրել խոզաններն ու բուսական մնացորդները՝ ընդգծելով դրանց այրման հետևանքով էկոհամակարգերին և կենսաբազմազանությանը հասցվող վնասը։
Դաշտը մաքրվում է, բայց հողը՝ կորցնում իր կարևոր բաղադրիչները
Խոզանը շատերի համար պարզապես բերքահավաքից հետո մնացած չոր բուսական զանգված է։ Իրականում այն օրգանական նյութի կարևոր աղբյուր է, որը կարող է վերադառնալ հող և նպաստել դրա կառուցվածքի ու բերրիության պահպանմանը։
Խոզանի այրման դեպքում այդ հնարավորությունը կորչում է։ Կրակը ոչնչացնում է բուսական մնացորդների մի մասը, իսկ այրման ընթացքում առաջացած ջերմությունն ու ծուխը կարող են վնասել հողի կենսաբանական ակտիվությանը։
Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի մասնագետները նախկինում ևս զգուշացրել են, որ խոզանի այրումը կարող է նվազեցնել հողի խոնավությունն ու բերրիությունը, իսկ երկարաժամկետ հեռանկարում՝ բացասաբար անդրադառնալ բերքատվության վրա։
Կրակը չի ոչնչացնում միայն խոտը
Շրջակա միջավայրի նախարարությունը ուշադրություն է հրավիրում նաև մեկ այլ խնդրի վրա։ Դաշտային հրդեհները կարող են ոչնչացնել տարբեր կենդանիների և բույսերի ապաստարաններն ու բնադրավայրերը։
Կրակից կարող են տուժել որդերը, միջատները, սողունները, մանր կաթնասունները, կրծողները և թռչունները, ինչպես նաև դրանց բները, ձվերը և ձագերը։ Արդյունքում խախտվում են սննդային շղթաները, սննդանյութերի շրջանառությունը և էկոհամակարգերի բնական ինքնավերականգնման գործընթացները։
Այսինքն՝ մեկ դաշտում վառված խոզանի հետևանքը կարող է չսահմանափակվել միայն այդ տարածքով։
Ամենամեծ վտանգներից մեկը հրդեհի տարածումն է
Չոր բուսականությունը կարող է կրակը շատ արագ տարածել դեպի հարակից դաշտեր, արոտավայրեր, ճանապարհներ, անտառային կամ այլ բուսածածկ տարածքներ։
Այս պահին վտանգն ավելի մեծ է նաև այն պատճառով, որ Հայաստանի մի շարք շրջաններում օգոստոսի 25-27-ը կանխատեսվել է բարձր կարգի հրդեհավտանգ իրավիճակ։
Ուստի խոզանի այրումը կարող է վերածվել ոչ միայն գյուղատնտեսական հողի, այլև ավելի մեծ տարածքի հրդեհի։
Իսկ ի՞նչ անել խոզանի հետ
Մասնագետների առաջարկը պարզ է՝ խոզանը ոչ թե այրել, այլ օգտագործել։
Այն կարելի է թողնել դաշտում, խառնել հողի վերին շերտին, օգտագործել կոմպոստացման համար կամ համադրել այնպիսի մշակաբույսերի հետ, որոնք նպաստում են հողի հարստացմանը։
Այս մոտեցումը թույլ է տալիս բուսական մնացորդը դիտարկել ոչ թե որպես թափոն, որից պետք է ազատվել, այլ որպես գյուղատնտեսական ռեսուրս։
Խոզանը՝ որպես հաջորդ բերքի համար ռեսուրս
Գյուղատնտեսության ժամանակակից մոտեցումներից մեկը դաշտում առաջացած օրգանական մնացորդները հնարավորինս վերադարձնելն է հողին։ Սա հատկապես կարևոր է այն պայմաններում, երբ հողի բերրիության պահպանումը և օրգանական նյութի ավելացումը գյուղատնտեսության երկարաժամկետ կայունության կարևոր խնդիրներից են։
Հայաստանի 2026-2035 թվականների համապատասխան ծրագրային փաստաթղթերում ևս նախատեսվում է խոզանների և գյուղատնտեսական հանդակներում բուսածածկույթի այրման արգելքի ուղղությամբ աշխատանք, ինչպես նաև բուսական մնացորդների այլընտրանքային օգտագործման ծրագրերի մշակում։
Այսպիսով, հարցը միայն այն չէ, թե «այրե՞լ, թե՞ չայրել»։ Ավելի կարևոր հարցն այն է՝ ինչպես օգտագործել այն, ինչ դաշտը տվել է բերքից հետո։
Խոզանը կարող է դառնալ հողի համար օրգանական նյութ, կոմպոստի բաղադրիչ կամ այլ օգտակար ռեսուրս։ Իսկ կրակը, որը մի քանի ժամում «մաքրում» է դաշտը, կարող է միաժամանակ ոչնչացնել այն ռեսուրսները, որոնց վերականգնման համար տարիներ են պահանջվում։