Համաշխարհային պարարտանյութերի շուկան, կարծես, արագ վերադարձի ճանապարհին չէ։ CoBank-ի նոր վերլուծության համաձայն՝ պարարտանյութերի գները կարող են առնվազն մինչև 2028 թվականը մնալ Իրանի հետ պատերազմի սկսվելուց առաջ արձանագրված մակարդակից բարձր։ Շուկայի վրա շարունակում են ազդել Մերձավոր Արևելքի աշխարհաքաղաքական անկայունությունը, հումքի մատակարարումների խափանումները և ֆոսֆատային պարարտանյութերի սահմանափակ առաջարկը։
Առաջին հայացքից սա հեռավոր շուկաների խնդիր է թվում, սակայն պարարտանյութերի համաշխարհային շուկայի զարգացումները կարող են անմիջական ազդեցություն ունենալ նաև Հայաստանի գյուղատնտեսության վրա։
Հորմուզը՝ պարարտանյութերի համաշխարհային շուկայի կարևորագույն հանգույց
Մերձավոր Արևելքը պարարտանյութերի և դրանց արտադրության համար անհրաժեշտ հումքի համաշխարհային շուկայում առանցքային դեր ունի։
CoBank-ի տվյալներով՝ տարածաշրջանից տարեկան ավելի քան 60 մլն տոննա պարարտանյութ և հումք է մատակարարվում համաշխարհային շուկա, որից շուրջ 45 մլն տոննան տեղափոխվում է Հորմուզի նեղուցով։ Տարածաշրջանին բաժին է ընկնում նաև աշխարհում վաճառվող ծծմբի մոտ կեսը և կարբամիդի արտահանման ավելի քան 30 տոկոսը։
Այս պատճառով Հորմուզի շուրջ ցանկացած լուրջ խափանում անմիջապես վերածվում է գյուղատնտեսական շուկայի խնդրի։
Պարարտանյութերի շուկան հատկապես զգայուն է, քանի որ արտադրության համար անհրաժեշտ են բնական գազ, ամոնիակ, ծծումբ և այլ հումքեր։ Երբ դրանց գինը բարձրանում է կամ մատակարարումները խափանվում են, աճում է նաև վերջնական արտադրանքի ինքնարժեքը։
Գյուղացին արդեն սկսում է կրճատել օգտագործումը
Բարձր գների պայմաններում ամբողջ աշխարհում ֆերմերները փորձում են նվազեցնել ծախսերը։ CoBank-ի վերլուծության համաձայն՝ պարարտանյութերի թանկացումը արդեն հանգեցնում է պահանջարկի որոշակի կրճատման․ տնտեսությունները փորձում են ավելի ճշգրիտ կիրառել պարարտանյութերը և որոշ դեպքերում հետաձգում են գնումները։
Սակայն այստեղ առաջանում է գյուղատնտեսության համար վտանգավոր հակասություն։
Պարարտանյութի վրա տնտեսելու դեպքում հնարավոր է նվազեցնել արտադրության ընթացիկ ծախսը, բայց չափից ավելի կրճատված պարարտացումը կարող է բերել բերքատվության նվազման։ Այսինքն՝ գյուղացին կարող է խնայել մեկ փուլում, բայց կորցնել եկամուտը բերքահավաքի ժամանակ։
FAO-ն արդեն զգուշացնում է ցորենի արտադրության ռիսկի մասին
Խնդրի լրջությունը երևում է նաև Աֆղանստանի օրինակով։
ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը՝ FAO-ն, օգոստոսի սկզբին հայտարարել է, որ պարարտանյութերի բարձրացող գները վտանգում են Աֆղանստանի 2027 թվականի ցորենի բերքը։
Կազմակերպությունը միջազգային հանրությունից խնդրել է 38.3 մլն դոլարի շտապ ֆինանսավորում, որպեսզի մինչև ձմեռային ցորենի ցանքի մեկնարկը պարարտանյութ և հավաստագրված սերմացու հասանելի լինի մինչև 600 հազար գյուղացիական ընտանիքի համար։
Այս օրինակը ցույց է տալիս, որ պարարտանյութերի գների խնդիրը կարող է դուրս գալ գյուղատնտեսական բիզնեսի սահմաններից և վերածվել պարենային անվտանգության հարցի։
Եթե ֆերմերները բարձր գների պատճառով նվազեցնում են պարարտանյութերի կիրառումը, հաջորդ փուլում կարող է նվազել նաև բերքատվությունը, իսկ դա իր հերթին կարող է ազդել սննդամթերքի համաշխարհային գների վրա։
Իսկ Հայաստանը որքանո՞վ է պաշտպանված
Հայաստանը նույնպես անմասն չէ այս գործընթացից։
2026 թվականի ապրիլին Հայաստանի կառավարությունը հաստատեց պարարտանյութերի ձեռքբերման աջակցության ծրագիր՝ նշելով, որ համաշխարհային շուկայում արձանագրված գնաճը ստեղծել է գյուղատնտեսական տնտեսություններին աջակցելու անհրաժեշտություն։ Ծրագրի շրջանակում 50 կգ-անոց պարկի գնի նկատմամբ նախատեսվում է մինչև 3000 դրամ սուբսիդավորում, եթե դրա վաճառքի գինը գերազանցում է 8000 դրամը։
Կառավարության հիմնավորման համաձայն՝ 2026 թվականի գյուղատնտեսական տարվա համար միայն ազոտական պարարտանյութի պահանջարկը գնահատվել էր շուրջ 21 հազար տոննա, որից մոտ 5-6 հազար տոննան արդեն ձեռք էր բերվել, իսկ շուրջ 15 հազար տոննայի պահանջարկ դեռ պետք էր ապահովել։
Այս թվերը ցույց են տալիս, որ պարարտանյութի շուկայի ցանկացած նոր ցնցում կարող է կարևոր լինել նաև Հայաստանի համար։
Սուբսիդավորումը լուծո՞ւմ է խնդիրը
Հայաստանի կառավարության ծրագիրը կարող է մեղմել գների աճի ազդեցությունը գյուղացիների վրա, սակայն այն չի վերացնում համաշխարհային շուկայի հիմնական ռիսկերը։
Եթե պարարտանյութերի միջազգային գները երկար ժամանակ բարձր մնան, պետական սուբսիդավորումը կարող է դառնալ պարբերաբար անհրաժեշտ գործիք։ Իսկ դա արդեն նշանակում է լրացուցիչ բեռ պետական բյուջեի համար։
2026 թվականի ծրագրի ֆինանսական ծախսը գնահատվել էր շուրջ 900 մլն դրամ։
Այստեղ առաջանում է ավելի երկարաժամկետ հարց․ արդյո՞ք Հայաստանի գյուղատնտեսությունը պետք է յուրաքանչյուր միջազգային շոկի ժամանակ ավելի մեծ պետական աջակցություն տրամադրի պարարտանյութի գնին, թե՞ պետք է զարգացնել այլընտրանքային լուծումներ։
Հայաստանի համար հնարավոր լուծումը միայն էժան պարարտանյութը չէ
Բարձր գների պայմաններում ավելի կարևոր է դառնում ոչ թե պարզապես ավելի էժան պարարտանյութ գտնելը, այլ դրա արդյունավետ օգտագործումը։
Հողի ագրոքիմիական վերլուծությունը, ճշգրիտ պարարտացումը, ճիշտ չափաքանակի ընտրությունը, օրգանական պարարտանյութերի օգտագործումը և հողի բերրիության երկարաժամկետ կառավարումը կարող են նվազեցնել գյուղացու կախվածությունը պարարտանյութի գների տատանումներից։
Սա հատկապես կարևոր է Հայաստանի համար, որտեղ բազմաթիվ տնտեսություններ դեռևս պարարտանյութը կիրառում են ոչ թե հողի կոնկրետ պահանջի, այլ տարիների ընթացքում ձևավորված սովորության հիման վրա։
Գլխավոր ռիսկը՝ 2027 թվականի բերքն է
Եթե CoBank-ի կանխատեսումն իրականանա, և պարարտանյութերի գները իսկապես բարձր մնան մինչև 2028 թվականը, խնդիրը չի սահմանափակվի այս տարվա գյուղատնտեսական սեզոնով։
Գյուղացիները ստիպված կլինեն վերանայել ցանքատարածությունների կառուցվածքը, պարարտացման չափաքանակները և արտադրության ինքնարժեքը։ Իսկ այն երկրներում, որտեղ պարարտանյութի թանկացումը կհանգեցնի օգտագործման կտրուկ նվազման, կարող է նվազել նաև բերքատվությունը։
Այսպիսով, պարարտանյութի գինը աստիճանաբար դառնում է ոչ միայն գյուղացու ծախսերի, այլև պարենային անվտանգության ցուցանիշ։
Հայաստանի համար այս փուլում կարևոր է ոչ միայն հետևել համաշխարհային գներին, այլ նաև հասկանալ՝ ինչ ծավալի պարարտանյութ է անհրաժեշտ երկրի գյուղատնտեսությանը, որտեղից է այն ներմուծվում, որքանով է մատակարարումը դիվերսիֆիկացված և ինչ կլինի, եթե միջազգային բարձր գները պահպանվեն ևս երկու տարի։
Այս հարցերի պատասխանները կարող են որոշել ոչ միայն գյուղացու հաջորդ տարվա ծախսերը, այլև հայկական գյուղատնտեսության մրցունակությունը։