Հորմուզի նեղուցի շուրջ ստեղծված ճգնաժամը վաղուց արդեն միայն նավթի և գազի շուկայի խնդիր չէ։ Մերձավոր Արևելքում ծովային փոխադրումների խափանումները հարվածում են նաև գյուղատնտեսության համար կենսական նշանակություն ունեցող պարարտանյութերի, հումքի և էներգակիրների մատակարարումներին։

ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության՝ FAO-ի գլխավոր տնտեսագետ Մաքսիմո Տորերոյի գնահատմամբ՝ Հորմուզի նեղուցով անցնող մատակարարումների խափանումը կարող է վերածվել համաշխարհային ագրոպարենային համակարգի համակարգային շոկի։ Նեղուցով անցնում են գյուղատնտեսության համար անհրաժեշտ ազոտական պարարտանյութերի, ֆոսֆատների, ծծմբի, բնական գազի և էներգակիրների զգալի ծավալներ։

Ինչու է Հորմուզը կարևոր գյուղատնտեսության համար

Հորմուզի նեղուցը աշխարհի ամենակարևոր ծովային հանգույցներից է։ Սակայն դրա նշանակությունը գյուղատնտեսության համար միայն նավթի գնով չի որոշվում։

Տարածաշրջանը պարարտանյութերի համաշխարհային արտադրության և արտահանման կարևոր կենտրոն է։ Գնահատականների համաձայն՝ Հորմուզով անցնում է համաշխարհային առևտրով վաճառվող պարարտանյութերի մոտ մեկ երրորդը։ Նեղուցը կարևոր է նաև բնական գազի և ծծմբի մատակարարման համար, որոնք անհրաժեշտ են պարարտանյութերի արտադրության համար։

Այսինքն՝ եթե նեղուցով փոխադրումները խափանվում են, խնդիրը կարող է սկսվել ոչ թե սննդամթերքի պակասից, այլ շատ ավելի վաղ՝ գյուղացու արտադրության համար անհրաժեշտ միջոցների թանկացումից կամ պակասից։

Առաջին հարվածը՝ պարարտանյութերին

Գյուղատնտեսական արտադրության համար հատկապես կարևոր են ազոտական և ֆոսֆորական պարարտանյութերը։

FAO-ի գլխավոր տնտեսագետը նշել է, որ Հորմուզի ճգնաժամը միաժամանակ հարվածում է բնական գազի, ծծմբի, պարարտանյութերի և էներգիայի մատակարարումներին։ Իսկ եթե այդ ռեսուրսները թանկանում են, գյուղացին կանգնում է ընտրության առաջ՝ ավելի շատ վճարել պարարտանյութի համար, նվազեցնել դրա օգտագործումը կամ կրճատել արտադրությունը։

Սա գյուղատնտեսության համար առանձնահատուկ խնդիր է, քանի որ պարարտանյութի պակասի հետևանքը անմիջապես չի երևում խանութի դարակում։

Սկզբում թանկանում է արտադրության ինքնարժեքը։

Այնուհետև գյուղացին կարող է նվազեցնել պարարտանյութի կիրառումը։

Դրանից հետո կարող է նվազել բերքատվությունը։

Եվ միայն ամիսներ անց այդ ազդեցությունը կարող է հասնել սննդամթերքի մանրածախ շուկա։

FAO-ն գնահատում է, որ այդ փոխանցումը կարող է տևել մոտավորապես 3-6 ամիս։

Հացահատիկը կարող է դառնալ հաջորդ խնդիրը

Հորմուզի ճգնաժամի ազդեցությունը հատկապես կարևոր է հացահատիկային մշակաբույսերի համար։

Ցորենը, եգիպտացորենը և մի շարք այլ մշակաբույսեր մեծապես կախված են ազոտական պարարտանյութերից։ Եթե պարարտանյութը թանկանում է, իսկ գյուղատնտեսական արտադրանքի վաճառքի գինը նույն արագությամբ չի բարձրանում, ֆերմերի շահութաբերությունը նվազում է։

Այդ իրավիճակում արտադրողը կարող է կրճատել պարարտացման ծավալը, փոխել մշակաբույսը կամ ընդհանրապես հրաժարվել տվյալ սեզոնի արտադրությունից։

Այս ռիսկը հատկապես կարևոր է այն երկրներում, որոնք մեծապես կախված են ներմուծվող գյուղատնտեսական ռեսուրսներից։

Նոր մոդելավորումը՝ հացահատիկի գների աճի վտանգ

Օգոստոսի 18-ին Միջազգային առևտրի պալատի՝ ICC-ի պատվերով իրականացված մոդելավորումը ցույց է տվել, որ Հորմուզի երկարատև խափանումը կարող է լուրջ հետևանքներ ունենալ պարենային շուկաների համար։

Ամենածանր սցենարի դեպքում, երբ ազոտական պարարտանյութի արժեքը 2026 թվականին եռապատկվում է և բարձր մակարդակը պահպանվում է, համաշխարհային հացահատիկի գները կարող են բարձրանալ մինչև 81 տոկոսով՝ 2020 թվականի բազային մակարդակի համեմատ։ Հետազոտության հեղինակները միաժամանակ զգուշացնում են, որ այս գնահատականները սցենարային մոդելավորման արդյունք են, ոչ թե անխուսափելի կանխատեսում։

Այս տարբերությունը կարևոր է․ աշխարհը պարտադիր չէ, որ շարժվի ամենավատ սցենարով։ Սակայն հաշվարկը ցույց է տալիս, թե որքան խոցելի կարող է լինել սննդային համակարգը, եթե էներգիայի, պարարտանյութերի և տրանսպորտի շոկը երկարատև բնույթ ստանա։

Ինչ է սա նշանակում Հայաստանի համար

Հայաստանը նույնպես չի կարող ամբողջությամբ մեկուսանալ համաշխարհային պարարտանյութային և էներգետիկ շուկաներից։

Հայ գյուղատնտեսության համար պարարտանյութի գնի բարձրացումը նշանակում է արտադրության ինքնարժեքի աճ։ Եթե թանկանում են միաժամանակ վառելիքը, պարարտանյութը և գյուղատնտեսական այլ միջոցները, արտադրողը կանգնում է ավելի բարդ իրավիճակի առաջ։

Հատկապես խոցելի կարող են լինել հացահատիկային տնտեսությունները, որտեղ պարարտանյութը արտադրության կարևոր բաղադրիչ է։

Բայց ռիսկը միայն ցորենի կամ գարու արտադրության համար չէ։

Պարարտանյութերի և էներգակիրների գների աճը կարող է ազդել նաև բանջարեղենի, մրգերի, ջերմոցային արտադրության և այլ ուղղությունների ինքնարժեքի վրա։

Այս առումով Հորմուզի ճգնաժամը Հայաստանի համար պետք է դիտարկել ոչ թե որպես հեռավոր աշխարհաքաղաքական իրադարձություն, այլ որպես գյուղատնտեսական արտադրության ինքնարժեքի վրա ազդող արտաքին գործոն։

Խնդիրը կարող է հասնել սպառողին ավելի ուշ

Հորմուզի ճգնաժամի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ դրա ամբողջական ազդեցությունը սննդամթերքի գների վրա կարող է ուշանալ։

Եթե այսօր պարարտանյութը թանկանում է, դա դեռ չի նշանակում, որ վաղը խանութում հացի կամ բանջարեղենի գինը նույն չափով կբարձրանա։

Սակայն գյուղատնտեսական արտադրության նոր ցիկլի ընթացքում բարձր ինքնարժեքը կարող է ստիպել արտադրողին բարձրացնել իրացման գինը։

FAO-ն հենց այս ուշացած ազդեցությունն է առանձնացնում՝ նշելով, որ գյուղատնտեսական շուկաներում արտադրական շոկերը կարող են դրսևորվել ամիսներ անց։

Հայաստանի համար կարևոր հարցը՝ որքանո՞վ ենք պատրաստ

Հորմուզի ճգնաժամը ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս, որ պարենային անվտանգությունը միայն այն մասին չէ, թե տվյալ պահին երկրում որքան ցորեն կամ այլ սննդամթերք կա։

Պարենային անվտանգությունը նաև այն հարցն է, թե արդյոք հաջորդ սեզոնին գյուղացին կարողանալու է ձեռք բերել սերմացու, պարարտանյութ, վառելիք և այլ անհրաժեշտ միջոցներ։

Եթե այդ ռեսուրսների մատակարարումը խափանվում է կամ դրանց գները կտրուկ աճում են, ապա այսօր ունեցած սննդի պաշարը չի լուծում հաջորդ տարվա արտադրության խնդիրը։

Հենց այս պատճառով էլ միջազգային մասնագետները Հորմուզի ճգնաժամը դիտարկում են որպես գյուղատնտեսական մատակարարման շղթաների դիմակայունությունը վերանայելու ազդանշան։

Հայաստանի համար սա կարող է նշանակել պարարտանյութերի մատակարարման աղբյուրների դիվերսիֆիկացում, հողի ագրոքիմիական վերլուծության և ճշգրիտ պարարտացման ավելի լայն կիրառում, օրգանական պարարտանյութերի արդյունավետ օգտագործում և գյուղատնտեսական արտադրության ինքնարժեքի նկատմամբ ավելի համակարգված վերահսկողություն։

Հորմուզի նեղուցը Հայաստանից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու է, բայց դրա շուրջ ստեղծված ճգնաժամը կարող է հասնել հայկական դաշտ՝ պարարտանյութի պարկի, վառելիքի գնի և, ի վերջո, գյուղմթերքի ինքնարժեքի միջոցով։