Հայաստանից միրգ-բանջարեղենի արտահանման արժեքը 2026 թվականի հունվար-օգոստոսին նվազել է մոտ 5%-ով, սակայն ընդհանուր ցուցանիշի հետևում տեղի է ունենում ավելի կարևոր փոփոխություն․ հայկական արտադրանքը աստիճանաբար նոր շուկաներ է տեղափոխվում, իսկ որոշ ավանդական ուղղություններում արտահանման ծավալները նվազում են։

Էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը սեպտեմբերի 24-ի կառավարության նիստում հայտնել է, որ 2025 թվականի հունվար-օգոստոսին Հայաստանից արտահանվել էր մոտ 990 մլն դոլարի միրգ և բանջարեղեն, իսկ 2026-ի նույն ժամանակահատվածում՝ մոտ 943 մլն դոլարի։ Տարբերությունը կազմում է շուրջ 47 մլն դոլար կամ մոտ 5%։

Սակայն այս թվի մեջ միայն անկում տեսնելը ամբողջ պատկերը չի ցույց տալիս։

Ռուսական շուկայի փոխարեն՝ նոր ուղղություններ

Նախարարի ներկայացրած տվյալներով՝ 2026 թվականի հունվար-օգոստոսին հայկական ծագման արտադրանքի արտահանումը դեպի Եվրամիություն աճել է շուրջ 70%-ով, դեպի Հնդկաստան՝ 2.1 անգամ, իսկ դեպի Արաբական Միացյալ Էմիրություններ՝ մոտ 45-46%-ով։ Միաժամանակ էական անկում է արձանագրվել ԵԱՏՄ շուկայում։

Այսինքն՝ ընդհանուր արտահանման 5%-անոց նվազման կողքին տեղի է ունենում աշխարհագրական վերադասավորում։

Հայկական գյուղմթերքի համար սա կարևոր փոփոխություն է։ Եթե նախկինում հիմնական շեշտը դրված էր Ռուսաստանի և ԵԱՏՄ շուկաների վրա, այժմ արտահանողները ավելի ակտիվորեն փորձում են աշխատել եվրոպական, մերձավորարևելյան և ասիական շուկաների հետ։

Բայց նոր շուկա մտնելը միայն ապրանքը վաճառելու խնդիր չէ։

Այստեղ արդեն առաջ են գալիս որակի, սննդամթերքի անվտանգության, փաթեթավորման, լոգիստիկայի, մատակարարման կայունության և գնորդների պահանջներին համապատասխանելու հարցերը։

Ծիրանի բերքը փոխեց ընդհանուր պատկերը

2026 թվականի արտահանման նվազման կարևոր պատճառներից մեկը եղել է ոչ թե շուկայի բացակայությունը, այլ արտահանման ենթակա գյուղմթերքի պակասը։

Պապոյանի խոսքով՝ 2025 թվականին Հայաստանից արտահանվել էր ավելի քան 40 հազար տոննա ծիրան, մինչդեռ 2026 թվականին՝ ընդամենը մոտ 12-13 հազար տոննա։

Նախարարի ներկայացմամբ՝ պատճառը եղանակային պայմանների հետևանքով ծիրանի բերքի նվազումն է։ Այսինքն՝ տվյալ դեպքում արտահանման անկումը ամբողջությամբ չի կարելի մեկնաբանել որպես հայկական արտադրանքի նկատմամբ արտաքին պահանջարկի նվազում։

Սա կարևոր տարբերակում է։

Եթե բերքը քիչ է, արտահանման ծավալը նույնպես սահմանափակվում է, նույնիսկ եթե արտաքին շուկայում պահանջարկը պահպանվում է։

Ավելի հետաքրքիր փոփոխությունը՝ վերամշակված արտադրանքի աճն է

Միաժամանակ կառավարության նիստում ներկայացված տվյալներում կա ևս մեկ ուշագրավ միտում։

Պտուղ-բանջարեղենի պահածոների արտահանումն աճել է 18%-ով, իսկ չորացրած մրգերի և բանջարեղենի արտահանումը՝ 64%-ով։

Այս թվերը կարևոր են, քանի որ դրանք ցույց են տալիս գյուղմթերքի արտահանման մեկ այլ ճանապարհ։

Թարմ միրգը կամ բանջարեղենը սահմանափակված է սեզոնայնությամբ, պահպանման ժամկետով և սառը շղթայի պահանջներով։

Վերամշակված արտադրանքը կարող է ավելի երկար պահպանվել, տեղափոխվել ավելի երկար հեռավորությունների վրա և վաճառվել տարվա տարբեր ժամանակահատվածներում։

Այս տեսանկյունից Հայաստանի համար հետաքրքիր է ոչ միայն որքան գյուղմթերք է արտահանվում, այլև՝ ինչ վիճակում է այն արտահանվում։

4.6 մլրդ դրամ՝ արտահանողներին աջակցելու համար

Սեպտեմբերի 24-ի կառավարության նիստում նաև հավանության է արժանացել մոտ 4.59 մլրդ դրամի լրացուցիչ ֆինանսավորման տրամադրումը՝ արտահանողներին աջակցելու նպատակով։

Ծրագիրը ներառում է ջերմատնային արտադրանքի, թարմ մրգի, ծաղիկների, սննդամթերքի և խմիչքների որոշ տեսակների արտահանման աջակցություն։

Նախարարության ներկայացմամբ՝ օգոստոսին արտահանման աջակցության ծրագրի շրջանակում արտահանվել է մոտ՝

3,000 տոննա լոլիկ,
ավելի քան 2,200 տոննա պղպեղ,
ավելի քան 2,200 տոննա դեղձ,
3.9 մլն հատ ծաղիկ,
292 հազար լիտր շշալցված գինի,
336 հազար լիտր պտղահատապտղային գինի։

Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ պետական քաղաքականության մեջ արտահանման աջակցությունը միաժամանակ կապվում է և՛ թարմ գյուղմթերքի, և՛ ջերմոցային արտադրության, և՛ վերամշակված արտադրանքի հետ։

Եվրոպան աճում է, բայց պահանջները նույնպես բարձր են

Եվրոպական շուկայի նկատմամբ հետաքրքրության աճը կարող է նոր հնարավորություն ստեղծել հայկական գյուղատնտեսության համար, բայց այդ շուկաներում մրցակցությունը նույնպես ավելի բարձր է։

Պաշտոնական տվյալներով՝ հայկական ծագման արտադրանքի արտահանումը դեպի ԵՄ հունվար-օգոստոսին աճել է մոտ 70%-ով։

Սակայն երկարաժամկետ հաջողության համար միայն մեկ տարվա աճը բավարար չէ։

Եվրոպական գնորդին անհրաժեշտ է կայուն մատակարարում, կանխատեսելի որակ և անվտանգության պահանջների պահպանում։ Այդ պատճառով շուկայի դիվերսիֆիկացիան Հայաստանի գյուղատնտեսության համար միաժամանակ նշանակում է նաև արտադրության որակի և կազմակերպման բարձրացում։

Էկոնոմիկայի նախարարը նշել է, որ Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմինը սահմանին ավելի խիստ վերահսկողություն է իրականացնում, որպեսզի արտահանվող արտադրանքը համապատասխանի որակի պահանջներին։ Նա նաև նշել է, որ որոշ դեպքերում արտադրանքը հետ է վերադարձվում, եթե այն չի համապատասխանում անհրաժեշտ չափանիշներին։

Գյուղմթերքի արտահանման հաջորդ խնդիրը՝ կայունությունն է

Հայաստանի 2026 թվականի ցուցանիշը ցույց է տալիս մի կարևոր հակասություն։

Մի կողմից՝ ընդհանուր արտահանման արժեքը նվազել է մոտ 5%-ով։ Մյուս կողմից՝ նոր շուկաներում գրանցվել են երկնիշ աճեր, իսկ վերամշակված և չորացված արտադրանքի արտահանումն աճել է ավելի արագ։

Սա նշանակում է, որ խնդիրը միայն «ավելի շատ արտահանելն» այլևս չէ։

Հաջորդ հարցն այն է, թե ինչ արտադրանք արտահանել, որ շուկա և ինչ ավելացված արժեքով։

Եթե եղանակային վատ պայմանների պատճառով ծիրանի բերքը կտրուկ նվազում է, թարմ արտադրանքի արտահանման ծավալն անմիջապես տուժում է։ Իսկ եթե գյուղմթերքի ավելի մեծ մասն անցնում է վերամշակման, չորացման, պահածոյացման կամ այլ արժեք ավելացնող գործընթացների միջով, արտադրողը կարող է ավելի քիչ կախված լինել միայն թարմ բերքի սեզոնից։

Այս տարվա արտահանման տվյալները հենց այդ փոփոխության առաջին նշաններից մեկն են․ ԵԱՏՄ ուղղությամբ նվազմանը զուգահեռ աճում են ԵՄ-ի, Հնդկաստանի և ԱՄԷ-ի ուղղությունները, իսկ վերամշակված ու չորացված արտադրանքի արտահանումը նույնպես արագանում է։

Հայաստանի գյուղատնտեսության համար առաջիկա տարիների գլխավոր հարցերից մեկը, հետևաբար, կարող է դառնալ ոչ միայն՝ «որքան ենք արտադրում», այլև՝ «որքան արժեք ենք ստեղծում այդ արտադրանքից մինչև այն արտահանելը»։