Հայաստանի կառավարությունը սեպտեմբերի 24-ի նիստում որոշել է մոտ 4 մլրդ 590 մլն դրամ հատկացնել արտահանման աջակցության ծրագրերի ֆինանսավորմանը։ Գումարը նախատեսված է 2026 թվականի երրորդ եռամսյակի, մասնավորապես՝ օգոստոսին իրականացված արտահանման և համապատասխան մթերումների համար նախատեսված փոխհատուցումների ֆինանսավորմանը։
Աջակցությունը վերաբերում է ոչ միայն գյուղմթերքին, այլև սննդամթերքի ու խմիչքի առանձին տեսակների արտահանմանը, ինչպես նաև վերամշակման նպատակով դեղձի և թզի մթերմանը։
Որտե՞ղ է ուղղվելու 4.59 մլրդ դրամը
Էկոնոմիկայի նախարարության ներկայացրած նախագծի համաձայն՝ ընդհանուր գումարից 2.065 մլրդ դրամը նախատեսվում է ջերմատնային արտադրանքի արտահանման աջակցության համար։
Եվս 2.456 մլրդ դրամը նախատեսված է թարմ պտղի, սննդամթերքի և խմիչքի որոշ տեսակների արտահանման, ինչպես նաև վերամշակման նպատակով գյուղմթերքի մթերման աջակցության համար։
Այսպիսով, պետության ֆինանսական աջակցությունը բաժանվում է երկու հիմնական ուղղության՝
ջերմոցային արտադրանքի արտահանում,
թարմ գյուղմթերքի, սննդամթերքի և խմիչքի արտահանում ու որոշ հումքի վերամշակման նպատակով մթերում։
Կառավարության որոշումը փաստացի շարունակությունն է 2026 թվականին գործող արտահանման աջակցության քաղաքականության։
Ինչո՞ւ առաջացավ լրացուցիչ ֆինանսավորման անհրաժեշտություն
Էկոնոմիկայի նախարարության ներկայացմամբ՝ լրացուցիչ միջոցների անհրաժեշտությունն առաջացել է այն պատճառով, որ օգոստոսին արտահանվել են այնպիսի ապրանքների ծավալներ, որոնց դիմաց պետությունը պետք է փոխհատուցում տրամադրի գործող ծրագրի շրջանակում։
Օգոստոսին, մասնավորապես, արտահանվել է մոտ 2,481 տոննա լոլիկ, 460 տոննա չերրի լոլիկ, 1,580 տոննա պղպեղ, 624 տոննա պալերմո տեսակի պղպեղ, 124 տոննա ելակ և ավելի քան 3.17 մլն հատ ծաղիկ։
Այս թվերը ցույց են տալիս, որ արտահանման աջակցության ծրագրի զգալի մասը կապված է հենց ջերմոցային արտադրության հետ։
Պետությունը վճարում է ոչ թե արտահանման փոխարեն, այլ փոխհատուցում է որոշ ծախսեր
Այստեղ կարևոր է հասկանալ ծրագրի մեխանիզմը։
Կառավարությունը արտահանողներին պարզապես նույն չափով գումար չի փոխանցում՝ արտահանված ապրանքի արժեքի դիմաց։ Ծրագրի տրամաբանությունը նախատեսում է փոխհատուցում՝ սահմանված պայմաններին և ապրանքատեսակներին համապատասխան։
Էկոնոմիկայի նախարարության պաշտոնական նկարագրությամբ՝ միջոցառման նպատակն է բարձրացնել Հայաստանից արտահանվող թարմ պտղի, սննդամթերքի և խմիչքի որոշ տեսակների մրցունակությունը՝ արտահանված կամ վերամշակման նպատակով մթերված արտադրանքի համար փոխհատուցում տրամադրելու միջոցով։
Ծրագրի շրջանակում 2026 թվականի սեպտեմբերի 1-ից մինչև հոկտեմբերի 1-ը արտահանված համապատասխան արտադրանքի համար գործում են սահմանված փոխհատուցման չափեր։
Առանձին աջակցություն նախատեսված է նաև վերամշակման նպատակով մթերվող դեղձի և Սյունիքի մարզում մթերվող թզի համար՝ 125 դրամ յուրաքանչյուր կիլոգրամի դիմաց՝ ծրագրով սահմանված քանակային և այլ պայմանների շրջանակում։
Ջերմոցային արտադրությունը՝ աջակցության հիմնական ուղղություններից մեկը
4.59 մլրդ դրամի փաթեթում ավելի քան 2 մլրդ դրամի հատկացումը ջերմատնային արտադրանքի արտահանման համար պատահական չէ։
Վերջին տարիներին Հայաստանի ջերմոցային տնտեսությունները հատկապես ակտիվորեն զարգացրել են լոլիկի, պղպեղի, ելակի և այլ արտադրատեսակների արտահանումը։
Օգոստոսի տվյալները ևս ցույց են տալիս այդ արտադրության մասշտաբը․ միայն նշված ամիսներին արտահանվել է հազարավոր տոննա լոլիկ և պղպեղ, ինչպես նաև միլիոնավոր ծաղիկներ։
Սա նշանակում է, որ ջերմոցային արտադրությունը Հայաստանի գյուղատնտեսության մեջ աստիճանաբար դառնում է ոչ միայն ներքին շուկայի, այլև արտահանման ուղղվածություն ունեցող ոլորտ։
Աջակցությունը կապվում է նաև վերամշակման հետ
Կառավարության այս որոշման մյուս կարևոր հատվածը վերամշակման նպատակով գյուղմթերքի մթերումն է։
Դեղձի և թզի դեպքում պետությունը փոխհատուցում է տրամադրում այն տնտեսավարողներին, որոնք համապատասխան պայմաններով գյուղմթերքը մթերում են հենց վերամշակման նպատակով։
Սա կարևոր տարբերություն է պարզապես թարմ գյուղմթերքի վաճառքից։
Եթե դեղձը կամ թուզը վերամշակվում է, այն կարող է դառնալ հյութ, խյուս, պահածո, չիր կամ այլ արտադրանք և ավելի երկար պահպանվել ու վաճառվել տարբեր շուկաներում։
Այսպիսով, աջակցության մեխանիզմը միաժամանակ փորձում է լուծել երկու խնդիր՝ գյուղմթերքի իրացում և վերամշակող արդյունաբերության հումքի ապահովում։
Հայաստանի արտահանման աշխարհագրությունը նույնպես փոխվում է
Սեպտեմբերի 24-ի կառավարության նիստում Էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը նաև ներկայացրել է գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանման ընդհանուր պատկերը։
Նրա խոսքով՝ 2026 թվականի հունվար-օգոստոսին Հայաստանից արտահանվել է մոտ 943 մլն դոլարի գյուղատնտեսական արտադրանք, 2025 թվականի նույն ժամանակահատվածի մոտ 990 մլն դոլարի դիմաց։ Միաժամանակ որոշ նոր շուկաներում արձանագրվել է զգալի աճ՝ մասնավորապես ԵՄ, ԱՄԷ և Հնդկաստան ուղղություններով։
Այս պայմաններում արտահանման աջակցությունը կառավարության կողմից ներկայացվում է նաև որպես շուկաների դիվերսիֆիկացման գործիք։
Նախարարի խոսքով՝ գործող քաղաքականության նպատակներից մեկը արտահանողներին աջակցելն է այն ժամանակ, երբ նրանք նոր շուկաներ են մտնում կամ ընդլայնում են առաքումները։
Ի՞նչ է սա նշանակում գյուղատնտեսական արտադրողի համար
4.59 մլրդ դրամի հատկացումը ուղղակիորեն չի նշանակում, որ այդ ամբողջ գումարը հասնելու է ֆերմերին։
Միջոցների մի մասը նախատեսված է արտահանողներին, մի մասը՝ ջերմոցային արտադրանքի արտահանման աջակցության, իսկ առանձին հատվածը՝ վերամշակման նպատակով դեղձի և թզի մթերման փոխհատուցման համար։
Սակայն տնտեսության շղթայում ազդեցությունը կարող է տարածվել նաև արտադրողների վրա։ Եթե արտահանողը ստանում է փոխհատուցում և կարողանում է մրցունակ գնով ապրանքը դուրս բերել արտաքին շուկա, դա կարող է մեծացնել հումքի նկատմամբ պահանջարկը։
Նույնը վերաբերում է վերամշակողներին․ եթե պետությունը փոխհատուցում է մթերման մի մասը, վերամշակող ընկերության համար կարող է ավելի կանխատեսելի դառնալ հումքի ձեռքբերումը։
Գլխավոր հարցը՝ կկարողանա՞ արդյոք արտահանումը պահպանել աճի ուղղությունը
Կառավարության այս որոշումը ցույց է տալիս, որ 2026 թվականին արտահանման աջակցությունը շարունակում է մնալ գյուղատնտեսական քաղաքականության կարևոր ուղղություններից մեկը։
Միաժամանակ Հայաստանի համար առաջիկա խնդիրը միայն արտահանման ծավալը մեծացնելը չէ։ Նոր շուկաներում երկարաժամկետ ներկայություն ապահովելու համար անհրաժեշտ է պահպանել արտադրանքի որակը, ապահովել կայուն մատակարարումներ և զարգացնել վերամշակումը։
4.59 մլրդ դրամը, հետևաբար, պարզապես բյուջետային հատկացում չէ․ այն ցույց է տալիս, որ պետությունը փորձում է միաժամանակ աջակցել ջերմոցային արտադրությանը, թարմ գյուղմթերքի արտահանմանը և վերամշակման համար հումքի մթերմանը։