Հայաստանի գյուղատնտեսության զարգացման մասին խոսելիս հաճախ ուշադրությունը կենտրոնացվում է նոր տեխնոլոգիաների, սուբսիդավորման ծրագրերի, արտահանման կամ գյուղատնտեսական ապահովագրության վրա։ Սակայն առանցքային խնդիրը շարունակում է մնալ նույնը՝ ջուրը։

Սեպտեմբերի 4-ին Դիլիջանում անցկացված «Ջրային ոլորտի բարեփոխումներ 2026-2031» թեմայով աշխատաժողովում ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն արձանագրեց մի շարք խնդիրներ, որոնցից հատկապես կարևոր նշանակություն ունեն գյուղատնտեսության և ոռոգման ոլորտի համար։

Վարչապետի խոսքով՝ այսօր Հայաստանում չկա գրեթե որևէ բնակավայր, որը ոռոգման ջրի հետ կապված էական խնդիրներ չունի։

«Այսօր Հայաստանում վարելահողերի, այգիների, տնկարկների միայն փոքր մասն է, որ հասանելիություն ունի ոռոգմանը։ Այսինքն՝ մեր վարելահողերի մեծ մասն ընդհանրապես ոռոգմանը հասանելիություն չունի»,- նշել է վարչապետը։

Այս հայտարարությունը փաստացի հերթական անգամ բացահայտում է Հայաստանի գյուղատնտեսության գլխավոր հակասություններից մեկը. երկիրը մի կողմից ունի գյուղատնտեսական նշանակության մեծ տարածքներ և ջրային ռեսուրսներ, մյուս կողմից՝ հազարավոր հեկտար հողեր շարունակում են մնալ չօգտագործված կամ ցածր արդյունավետությամբ օգտագործվող՝ ջրի անհասանելիության պատճառով։

Ջուրը բավական է, բայց չի հասնում դաշտերին
Փաշինյանի ելույթի ամենաէական արձանագրումներից մեկն այն էր, որ Հայաստանում ձևավորվում է բավարար ջրային ռեսուրս՝ առկա խնդիրները լուծելու համար։

Այսինքն՝ խնդիրը միայն ջրի պակասը չէ։

Խնդիրը ջրի կուտակման, պահպանման, տեղափոխման և արդյունավետ օգտագործման համակարգն է։

Վարչապետի խոսքով՝ հանրապետությունում կան հազարավոր հեկտարներով ամայի հողատարածքներ, որտեղ հնարավոր կլիներ ստեղծել այգիներ և ստանալ տասնյակ հազարավոր տոննաներով գյուղատնտեսական արտադրանք։ Սակայն այդ տարածքների գյուղատնտեսական ներուժը չի օգտագործվում, քանի որ դրանք հասանելիություն չունեն ջրին։

Սա հատկապես կարևոր խնդիր է Հայաստանի համար, որտեղ գյուղատնտեսական հողերի զգալի մասը կախված է բնական տեղումներից։ Կլիմայական փոփոխությունների, երաշտների և անկանոն տեղումների պայմաններում առանց կայուն ոռոգման գյուղատնտեսությունը դառնում է բարձր ռիսկային գործունեություն։

Մի քանի հեկտարի համար օգտագործվում է տասնյակ հեկտարի ջրաքանակ
Վարչապետն անդրադարձել է նաև գործող ոռոգման համակարգերի արդյունավետությանը։

Նրա գնահատմամբ՝ նույնիսկ այն տարածքներում, որտեղ ոռոգման ջուր կա, լուրջ խնդիրներ կան տեխնոլոգիաների և ջրի օգտագործման արդյունավետության հետ։

«Եթե 21-րդ դարի չափանիշներով նայենք, այն ջրաքանակը, որ անհրաժեշտ է տասնյակ հեկտարներով այգիներ ոռոգելու համար, մենք օգտագործում ենք մի քանի հեկտար այգի ոռոգելու համար»,- ասել է Փաշինյանը։

Այս հայտարարությունը վերաբերում է Հայաստանի ոռոգման համակարգի ամենացավոտ խնդիրներից մեկին՝ ջրի մեծ կորուստներին և հնացած տեխնոլոգիաներին։

Բաց ջրանցքներ, մաշված ենթակառուցվածքներ, գոլորշիացում, արտահոսքեր և ջրի ոչ արդյունավետ բաշխում՝ այս ամենի արդյունքում գյուղացին հաճախ բախվում է պարադոքսալ իրավիճակի. ջրային ռեսուրս ունեցող երկրում ոռոգման ջուրը կամ չի հասնում իր հողատարածքին, կամ հասնում է սահմանափակ քանակով և բարձր կորուստներով։

Նոր ջրամբարներ, թե՞ նոր մոտեցում
Վարչապետը կարևոր հարց է բարձրացրել նաև Հայաստանում ձևավորվող ջրային պաշարների կուտակման վերաբերյալ։

Առաջիկա բարեփոխումների առանցքային ուղղություններից մեկը պետք է լինի հասկանալը, թե որտեղ և ինչ մեխանիզմներով պետք է կուտակվեն ջրային ռեսուրսները, որպեսզի դրանք հետագայում օգտագործվեն ոռոգման և այլ նպատակներով։

Սակայն միայն նոր ջրամբարների կառուցումը դժվար թե ամբողջությամբ լուծի խնդիրը։

Ոռոգման համակարգի արդյունավետ բարեփոխումը պահանջում է միաժամանակ մի քանի ուղղությամբ աշխատանք.

ջրամբարների և փոքր ջրակուտակիչների կառուցում,
ոռոգման ցանցերի վերականգնում,
ջրի կորուստների կրճատում,
կաթիլային և անձրևացման համակարգերի լայն ներդրում,
գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ջրային պահանջարկի հաշվարկ,
թվային ջրաչափական համակարգերի ներդրում,
ոռոգման ջրի արդար և վերահսկելի բաշխում։
Առանց այս ամբողջական մոտեցման նույնիսկ լրացուցիչ ջրային պաշարների ստեղծումը կարող է չտալ սպասվող արդյունքը։

Ոռոգումը կարող է փոխել գյուղատնտեսության քարտեզը
Հայաստանի բազմաթիվ համայնքներում գյուղատնտեսական հողերը տարիներով չեն մշակվում ոչ թե այն պատճառով, որ հողն անպիտան է, այլ որովհետև տնտեսվարողը չի կարող երաշխավորել անհրաժեշտ ջրամատակարարումը։

Ոռոգման ենթակառուցվածքների զարգացումը կարող է փոխել ոչ միայն առանձին գյուղացիական տնտեսությունների եկամուտները, այլև ամբողջ համայնքների տնտեսական պատկերը։

Ոռոգման ջրի հասանելիությունը կարող է հնարավորություն տալ.

ընդլայնել ինտենսիվ այգիները,
զարգացնել բանջարաբուծությունը,
ավելացնել բերքատվությունը,
անցնել ավելի բարձրարժեք մշակաբույսերի,
նվազեցնել գյուղատնտեսության կախվածությունը տեղումներից,
շրջանառության մեջ վերադարձնել հազարավոր հեկտար չօգտագործվող հողեր։
Սակայն դրա համար անհրաժեշտ է, որ ջրային քաղաքականությունը դիտարկվի ոչ միայն որպես ենթակառուցվածքային կամ բնապահպանական խնդիր, այլ որպես գյուղատնտեսական զարգացման ռազմավարության հիմնական բաղադրիչ։

2026-2031 թվականների ճանապարհային քարտեզի փորձությունը
Դիլիջանում տեղի ունեցած աշխատաժողովի հիմնական նպատակներից մեկը ջրային ոլորտի բարեփոխումների 2026-2031 թվականների ճանապարհային քարտեզի ձևավորումն է։

Վարչապետը նշել է, որ այդ փաստաթուղթը պետք է լինի ոչ միայն հավակնոտ, այլև իրատեսական։

Գյուղատնտեսության տեսանկյունից այս ճանապարհային քարտեզի հաջողությունը չափվելու է շատ պարզ ցուցանիշներով՝ քանի՞ հեկտար նոր հող կհասնի ոռոգման ջրին, որքանո՞վ կնվազեն ջրի կորուստները, քանի՞ տնտեսություն կկարողանա անցնել ջրախնայող տեխնոլոգիաների և որքանո՞վ կավելանա ոռոգվող գյուղատնտեսական տարածքը։

Հայաստանի գյուղատնտեսության զարգացման համար ջուրը պարզապես ռեսուրս չէ։ Այն արտադրության հիմնական միջոցներից մեկն է։

Եթե առաջիկա տարիներին հաջողվի լուծել ջրի կուտակման, արդյունավետ բաշխման և ժամանակակից ոռոգման տեխնոլոգիաների ներդրման խնդիրները, այսօր ամայի հազարավոր հեկտարները կարող են վերածվել նոր այգիների և գյուղատնտեսական արտադրության կենտրոնների։

Իսկ եթե հերթական բարեփոխումների ճանապարհային քարտեզը մնա միայն փաստաթուղթ, Հայաստանի գյուղատնտեսությունը կշարունակի ունենալ նույն հակասությունը՝ ջրային ռեսուրսներ ունեցող երկիր, որտեղ գյուղատնտեսական հողերի մեծ մասը շարունակում է մնալ ոռոգման ջրից դուրս։

Վարչապետի այսօրվա ելույթը, ըստ էության, մեկ կարևոր բան հստակեցրեց. Հայաստանի գյուղատնտեսության ապագայի մասին խոսելիս ոռոգման խնդիրը այլևս հնարավոր չէ դիտարկել որպես երկրորդական ենթակառուցվածքային հարց։ Այն դարձել է երկրի պարենային անվտանգության, գյուղական համայնքների զարգացման և գյուղատնտեսական արտադրության աճի առանցքային պայմաններից մեկը։