Անասնապահության ոլորտում հիվանդությունների կանխարգելումն այլևս միայն անասնաբույժի աշխատանքի հարց չէ։ Կենդանիների հիվանդությունները կարող են ազդել սննդամթերքի անվտանգության, մարդու առողջության, գյուղատնտեսական տնտեսությունների եկամուտների և նույնիսկ շրջակա միջավայրի վրա։
Այս մոտեցումն է առաջ մղում ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը՝ FAO-ն, որը սեպտեմբերի 24-ին քննարկում է կենդանիների առողջության համակարգերի ամրապնդումը և դրանց դերը ապագա համաճարակների կանխարգելման գործում։
FAO-ն և Pandemic Fund-ը համատեղ քննարկման շրջանակում շեշտադրում են One Health՝ «Մեկ առողջություն» մոտեցումը, որի հիմքում մարդու, կենդանիների, բույսերի և շրջակա միջավայրի առողջության փոխկապակցվածությունն է։
Ինչու է անասնապահությունը համարվում հանրային առողջության հարց
Անասնապահական տնտեսությունում առաջացած հիվանդությունը կարող է առաջին հայացքից թվալ միայն ֆերմերի խնդիր։
Բայց եթե հիվանդությունը վարակիչ է, պատկերը արագ փոխվում է։
Այն կարող է տարածվել կենդանիների միջև, փոխանցվել այլ տնտեսություններ, խաթարել կենդանիների և կենդանական արտադրանքի առևտուրը, նվազեցնել կաթի կամ մսի արտադրությունը, իսկ որոշ հիվանդությունների դեպքում՝ վտանգ ստեղծել նաև մարդկանց համար։
Հենց այդ պատճառով FAO-ն կենդանիների առողջության համակարգերի ամրապնդումը դիտարկում է որպես ավելի լայն առողջապահական անվտանգության բաղադրիչ։
Հիվանդությունը պետք է հայտնաբերել մինչև տնտեսությունում մեծ վնաս պատճառելը
One Health մոտեցման կարևոր գաղափարներից մեկը վաղ հայտնաբերումն է։
Եթե հիվանդությունը հայտնաբերվում է այն ժամանակ, երբ արդեն մեծ թվով կենդանիներ են հիվանդացել, դրա վերահսկումը կարող է շատ ավելի դժվար և թանկ լինել։
Իսկ եթե անասնաբույժները, լաբորատորիաները և ֆերմերները կարողանում են արագ արձանագրել կասկածելի դեպքը, հնարավոր է ավելի շուտ սահմանափակել տարածումը։
FAO-ն կենդանիների առողջության համակարգերի համար առանձնացնում է հիվանդությունների վերահսկողության, վաղ ահազանգման և տվյալների վրա հիմնված որոշումների նշանակությունը։
Սա նշանակում է, որ ժամանակակից անասնապահության մեջ տվյալը աստիճանաբար դառնում է նույնքան կարևոր, որքան անասնակերը կամ գենետիկան։
Կենդանիների առողջությունը կապված է նաև տնտեսության հետ
Հիվանդ կենդանին նշանակում է ոչ միայն բուժման լրացուցիչ ծախս։
Կաթնատու կովի հիվանդության դեպքում կարող է նվազել կաթնատվությունը։ Մսատու կենդանու դեպքում կարող է դանդաղել աճը։ Հիվանդության տարածման ժամանակ կարող են սահմանափակվել կենդանիների տեղափոխումը կամ վաճառքը։
Որոշ վարակների դեպքում պետությունները կարող են ստիպված լինել կիրառել կարանտինային միջոցառումներ, սահմանափակել առևտուրը կամ ոչնչացնել վարակված կենդանիներին։
Այսպիսով, հիվանդությունների կանխարգելումը տնտեսության համար կարող է ավելի էժան լինել, քան արդեն տարածված վարակի հետևանքների վերացումը։
Կլիման նույնպես փոխում է ռիսկերի քարտեզը
Անասնապահության համար նոր ռիսկերի առաջացման վրա ազդում են նաև կլիմայական պայմանները։
Ջերմաստիճանի փոփոխությունները կարող են փոխել որոշ հիվանդությունների փոխանցող միջատների տարածման պայմանները։ Օրինակ՝ վերջին ամիսներին Եվրոպայում հայտնված Shamonda վիրուսի դեպքերը ևս ուշադրություն են գրավում, քանի որ վիրուսը փոխանցվում է Culicoides ցեղի մանր խայթող միջատների միջոցով։
Այսպիսի օրինակները ցույց են տալիս, որ կենդանիների առողջությունը հնարավոր չէ առանձնացնել շրջակա միջավայրի փոփոխություններից։
FAO-ի One Health մոտեցումն էլ հենց այդ փոխկապակցվածությունն է ընդգծում՝ հիվանդությունների ռիսկերը դիտարկելով կենդանիների, մարդկանց և էկոհամակարգերի ընդհանուր համակարգում։
Անասնաբույժը մնում է համակարգի կենտրոնում
Տեխնոլոգիաների զարգացումը չի նշանակում, որ անասնաբույժի դերը նվազում է։
Ընդհակառակը՝ տվյալների մեծ քանակը կարող է ավելի շատ պահանջել մասնագիտական մեկնաբանություն։
Սենսորները կարող են արձանագրել կենդանու ջերմաստիճանը, շարժունակությունը, կերի ընդունումը կամ կաթնատվության փոփոխությունը։ Ծրագրերը կարող են հայտնաբերել շեղումներ, իսկ լաբորատորիաները՝ հաստատել հիվանդության հարուցիչը։
Բայց վերջնական որոշումը պետք է հիմնված լինի մասնագիտական գնահատման վրա։
Այս համակարգում տեխնոլոգիան դառնում է վաղ ահազանգման գործիք, ոչ թե անասնաբույժի փոխարինող։
Հայաստանը նույնպես պետք է դիտարկի ամբողջ շղթան
Հայաստանի համար One Health մոտեցումը հատկապես կարևոր է մի քանի պատճառով։
Երկրում անասնապահությունը ներառում է հազարավոր փոքր և միջին տնտեսություններ, որոնց համար կենդանու հիվանդությունը կարող է անմիջապես վերածվել տնտեսական խնդրի։
Եթե հիվանդությունը տարածվում է մի քանի տնտեսություններում, արդեն առաջանում է նաև համայնքային խնդիր։ Իսկ եթե խոսքը վարակիչ հիվանդության մասին է, անհրաժեշտ են արագ լաբորատոր հետազոտություն, կենդանիների տեղաշարժի վերահսկողություն և համապատասխան անասնաբուժական արձագանք։
Այս պայմաններում ֆերմերի, անասնաբույժի, լաբորատորիայի և պետական մարմնի միջև տեղեկատվության արագ փոխանցումը կարող է դառնալ հիվանդությունների կանխարգելման կարևորագույն օղակներից մեկը։
Հաջորդ քայլը՝ ավելի շատ տվյալներ և ավելի արագ արձագանք
FAO-ի ներկայացրած մոտեցման հիմքում ոչ թե մեկ կոնկրետ հիվանդության դեմ պայքարն է, այլ համակարգի ստեղծումը, որը կարող է արձագանքել տարբեր ռիսկերին։
Դա ներառում է՝
հիվանդությունների վաղ հայտնաբերում,
լաբորատոր կարողությունների զարգացում,
անասնաբուժական ծառայությունների ուժեղացում,
տվյալների փոխանակում,
կենդանիների տեղաշարժի վերահսկողություն,
ֆերմերների իրազեկում,
մարդու և կենդանու առողջության համակարգերի համագործակցություն։
Այս մոտեցումը հատկապես կարևոր է այն պայմաններում, երբ կենդանիների հիվանդությունների աշխարհագրությունը կարող է փոխվել, իսկ միջազգային առևտուրը և կենդանիների տեղաշարժը արագացնում են նոր տարածքներ հիվանդությունների ներթափանցման հնարավորությունը։
Անասնապահության ապագան միայն ավելի շատ կաթն ու միսը չէ
Ժամանակակից անասնապահության արդյունավետությունը սովորաբար չափվում է կաթի, մսի կամ ձվի արտադրությամբ։
Սակայն FAO-ի One Health մոտեցումը ցույց է տալիս, որ ապագայի ֆերմայի արդյունավետության մեկ այլ չափանիշ էլ կա՝ որքան լավ է այն կարողանում կանխել հիվանդությունը և կառավարել ռիսկը։
Առողջ կենդանին ավելի արդյունավետ է օգտագործում կերը, տալիս է ավելի կայուն արտադրանք և պահանջում է ավելի քիչ բուժական միջամտություն։
Իսկ առողջ կենդանիների վրա հիմնված անվտանգ արտադրությունը կարևոր է ոչ միայն ֆերմերի, այլև սպառողի և ամբողջ սննդային համակարգի համար։
Հետևաբար անասնապահության հաջորդ փուլը կարող է լինել ոչ միայն ավելի տեխնոլոգիական ֆերման, այլև ավելի լավ կապակցված առողջապահական համակարգ, որտեղ ֆերմերը, անասնաբույժը, լաբորատորիան և պետական կառույցը նույն տեղեկատվական շղթայի մեջ են։