Ավստրալիայում թռչնագրիպի H5N1 վիրուսը առաջին անգամ հաստատվել է կաթնասունի մոտ։ Հարավային Ավստրալիայի Բիչպորտ քաղաքում սատկած երկարաքիթ մորթե փոկի հետազոտությունը դրական արդյունք է տվել։ Դեպքը հաստատվել է օգոստոսի 23-ին և նոր փուլ է նշանավորում Ավստրալիայում H5N1-ի տարածման համար։
Վիրուսը Ավստրալիա հասել էր 2026 թվականի հունիսին և մինչ այդ հիմնականում արձանագրվում էր թռչունների շրջանում։ Օգոստոսի ընթացքում H5N1-ի դեպքեր են հաստատվել երկրի մի շարք նահանգներում, իսկ Հարավային Ավստրալիան դարձել է վարակի հիմնական օջախներից մեկը։
Այժմ հիմնական հարցն այն է՝ կկարողանա՞ արդյոք վիրուսը վայրի կենդանիներից անցնել գյուղատնտեսական կենդանիներին։
Փոկից հետո ուշադրությունը՝ կովերին
Երկարաքիթ փոկի մոտ H5N1-ի հայտնաբերումը ինքնին չի նշանակում, որ Ավստրալիայի կաթնատու անասունները վարակված են։
Ավստրալիայի ազգային գիտական գործակալության՝ CSIRO-ի մասնագետները ներկայում գնահատում են գյուղատնտեսական կենդանիների վարակման ռիսկը որպես ցածր։ Ըստ մասնագետների՝ Ավստրալիայում շրջանառվող H5 վիրուսի գենոտիպը տարբերվում է ԱՄՆ-ում կաթնատու խոշոր եղջերավորների շրջանում տարածված գենոտիպերից, և ներկայում Ավստրալիայի անասնապահության մեջ վարակի հաստատված դեպքեր չկան։
Սակայն ցածր ռիսկը չի նշանակում զրոյական ռիսկ։
H5N1-ը վերջին տարիներին բազմիցս ցույց է տվել, որ կարող է հաղթահարել տեսակային սահմանները։ Վիրուսը տարածվել է ոչ միայն թռչունների, այլև տարբեր կաթնասունների շրջանում։
Ավստրալիայի գիտնականները հատկապես հետևում են այն հանգամանքին, թե ինչպես է վիրուսը շարունակում շրջանառվել վայրի կենդանիների շրջանում և արդյոք կարող են առաջանալ պայմաններ, որոնց դեպքում այն կանցնի գյուղատնտեսական կենդանիներին։
Ինչո՞ւ է կաթնատու անասնապահությունը հատկապես զգայուն
H5N1-ի հնարավոր ներթափանցումը կաթնատու կովերի տնտեսություններ կարող է ունենալ շատ ավելի լայն տնտեսական հետևանքներ, քան պարզապես հիվանդ կենդանիների կորուստը։
ԱՄՆ-ի փորձը ցույց է տվել, որ H5N1-ը կարող է տարածվել կաթնատու խոշոր եղջերավորների շրջանում։ Դրա հետևանքով ֆերմաները ստիպված են լինում ուժեղացնել կենսաանվտանգության միջոցները, փոխել կենդանիների և մարդկանց տեղաշարժի ընթացակարգերը և մեծացնել անասնաբուժական վերահսկողությունը։
Ավստրալիայի կաթնամթերքի ոլորտում արդեն զգուշացնում են, որ եթե վիրուսը երբևէ հասնի կաթնատու անասուններին, դրա տնտեսական հետևանքները կարող են զգալի լինել։ Մասնավորապես, բարձրանալու են արտադրության և կենսաանվտանգության ծախսերը, իսկ շուկայում կարող է առաջանալ կաթնամթերքի գների աճի ճնշում։
Այս պահին, սակայն, նման սցենարը Ավստրալիայում կանխատեսում է, ոչ թե արձանագրված փաստ։
Վիրուսը շարունակում է տարածվել վայրի բնության մեջ
Ավստրալիայի իրավիճակը բարդանում է նրանով, որ H5N1-ն արդեն լայնորեն տարածվել է վայրի թռչունների շրջանում։
CSIRO-ի տվյալներով՝ Ավստրալիայում հայտնաբերված վիրուսը գենետիկորեն կապված է Heard Island-ի շրջանում շրջանառված վիրուսի հետ։ Գիտնականները գնահատում են, որ Ավստրալիա վիրուսի ներթափանցման առնվազն 6-7 առանձին դեպք է տեղի ունեցել։
Վիրուսի տարածումը վայրի թռչունների շրջանում հատկապես կարևոր է անասնապահության համար, քանի որ թռչունները կարող են շփվել ֆերմաների տարածքի, կերի, ջրի կամ գյուղատնտեսական կենդանիների հետ։
Այսինքն՝ նույնիսկ եթե այսօր կովերի շրջանում վարակի դեպք չկա, շարունակվող շրջանառությունը ստեղծում է նոր փոխանցումների հնարավորություն։
Նոր կասկած՝ աղվեսի մոտ
Հարավային Ավստրալիայում այսօր արդեն հետազոտվում է նաև Ադելաիդի շրջանում հայտնաբերված սատկած կարմիր աղվեսը։ Նրա մոտ H5N1-ի վարակը դեռ հաստատված չէ, նմուշներն ուղարկվել են CSIRO-ի լաբորատորիա։
Եթե դեպքը հաստատվի, դա կլինի ևս մեկ ազդանշան այն մասին, որ վիրուսը կարող է տարածվել վայրի կաթնասունների շրջանում։ Հարավային Ավստրալիայում արդեն հաստատվել են մորթե փոկերի վարակման դեպքեր։
Իսկ ի՞նչ է կատարվում կաթի շուկայում
Այս պահին Ավստրալիայում կաթի շուկայի համար անմիջական ճգնաժամ չկա։
Կաթնատու խոշոր եղջերավորների մոտ H5N1-ի դեպքեր չեն արձանագրվել, իսկ գիտնականները գյուղատնտեսական կենդանիների համար ռիսկը գնահատում են ցածր։
Բայց միջազգային փորձը ցույց է տալիս, թե ինչ կարող է տեղի ունենալ, եթե վիրուսը հասնի կաթնատու տնտեսություններին։
ԱՄՆ-ում H5N1-ի կովերի շրջանում տարածումը ստիպել է տնտեսություններին մեծացնել վերահսկողությունը և կենսաանվտանգության ծախսերը։ Ավստրալիայի կաթնամթերքի ոլորտն այժմ հենց այդ սցենարից է փորձում խուսափել։
Այդ պատճառով այսօր խոսվում է ոչ թե այն մասին, որ կաթը արդեն թանկացել է H5N1-ի պատճառով, այլ այն մասին, որ կենդանիների շրջանում վարակի տարածման դեպքում կաթնամթերքի շուկան կարող է հայտնվել գնային ճնշման տակ։
Ի՞նչ դաս ունի սա Հայաստանի համար
H5N1-ի ավստրալական պատմությունը կարևոր է նաև Հայաստանի անասնապահության համար։
Հայաստանում Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմինը ունի անասնաբուժական վերահսկողության և կենդանիների վարակիչ հիվանդությունների տարածումը կանխելու գործիքներ։ Գործող կարգավորումներով որոշ երկրներից կամ հիվանդության նկատմամբ անապահով գոտիներից կենդանի թռչունների, թռչնամթերքի և հարակից բեռների ներմուծման սահմանափակումներ են կիրառվում։
Սակայն H5N1-ի գլոբալ տարածումը ցույց է տալիս, որ կենդանիների հիվանդությունների դեմ պայքարը միայն ներմուծման սահմանափակումներով չի ավարտվում։
Կարևոր է նաև վայրի թռչունների նկատմամբ մշտադիտարկումը, ֆերմաների կենսաանվտանգությունը, հիվանդ կենդանիների արագ հայտնաբերումը և ֆերմերների իրազեկվածությունը։
Հատկապես կարևոր է, որ ֆերմերները չփորձեն ինքնուրույն տեղափոխել կամ վաճառել հիվանդության կասկածով կենդանիներ և թռչուններ։
Հիմա վտանգը ցածր է, բայց ազդանշանը՝ կարևոր
Ավստրալիայում H5N1-ի հայտնվելը կաթնասունի մոտ դեռևս չի նշանակում, որ վիրուսը մտել է երկրի անասնապահության մեջ։
Գիտնականների գնահատմամբ՝ կաթնատու կենդանիների համար ներկայիս ռիսկը ցածր է։ Սակայն վայրի թռչունների լայնածավալ վարակվածությունը և արդեն կաթնասունի մոտ հաստատված դեպքը ցույց են տալիս, որ վիրուսը շարունակում է զարգանալ նոր միջավայրերում։
Հենց սա է այս պատմության գլխավոր նախազգուշացումը․
անասնապահության համար վտանգավոր հիվանդությունը կարող է սկսվել վայրի բնության մեջ, բայց դրա տնտեսական հետևանքները կարող են հայտնվել ֆերմայում, կաթի շուկայում և սպառողի սեղանին։
Հայաստանի համար էլ սա հերթական հիշեցումն է, որ կենդանիների հիվանդությունների կանխարգելումը ոչ միայն անասնաբուժական, այլև տնտեսական և պարենային անվտանգության հարց է։