Մեղվաբուծության մասին խոսելիս առաջին հերթին պատկերացնում ենք մեղրը, մոմը կամ մեղվապահի աշխատանքը։ Սակայն գյուղատնտեսության համար մեղուների մեկ այլ ծառայություն երբեմն կարող է ավելի մեծ տնտեսական նշանակություն ունենալ․ փոշոտումը։
Մեղուները ծաղկից ծաղիկ տեղափոխելով ծաղկափոշին՝ նպաստում են բույսերի բեղմնավորմանը, իսկ մի շարք մշակաբույսերի դեպքում դա անմիջականորեն անդրադառնում է պտղի քանակի, չափի և որակի վրա։ Գիտական ուսումնասիրությունների ամփոփումներից մեկում նշվում է, որ մեղուների փոշոտումը մի շարք մշակաբույսերի բերքի քանակն ու որակը զգալիորեն բարձրացնում է։
Մեղուն՝ այգու «անտեսանելի աշխատողը»
Պտղատու այգում մեղուների աշխատանքը սկսվում է ծաղկման ժամանակ։ Մեղուն նեկտար և ծաղկափոշի հավաքելիս այցելում է տարբեր ծաղիկներ և այդ ընթացքում ծաղկափոշու մի մասը տեղափոխում հաջորդ ծաղկին։
Խնձորի դեպքում սա հատկապես կարևոր է, քանի որ բազմաթիվ սորտեր արդյունավետ պտղաբերության համար պահանջում են խաչաձև փոշոտում՝ մեկ համապատասխան սորտից ծաղկափոշու փոխանցում մյուսին։ Մեղուների ակտիվությունը կարող է նպաստել այդ գործընթացին։
Նույն սկզբունքը վերաբերում է նաև մի շարք այլ պտղատու և բանջարային մշակաբույսերի։
Որ մշակաբույսերն են առավել կախված փոշոտողներից
Մեղուների փոշոտումը կարևոր է բազմաթիվ մրգերի, ընկուզեղենների, բանջարեղենների և սերմային մշակաբույսերի համար։ Որոշ մշակաբույսերի դեպքում կախվածությունը հատկապես բարձր է․ օրինակ՝ նուշը ծաղկման շրջանում մեծապես կախված է մեղուների փոշոտումից, իսկ հապալասի և բալի համար մեղուների դերը նույնպես շատ մեծ է։
Հայաստանի պայմաններում հատկապես կարևոր կարող են լինել պտղատու այգիները՝ խնձոր, տանձ, բալ, կեռաս, սալոր, ծիրան, ինչպես նաև որոշ բանջարային և այլ մշակաբույսեր։
Սակայն այստեղ մի կարևոր նրբություն կա․ բոլոր բույսերը նույն չափով չեն կախված մեղուներից, և որոշ մշակաբույսեր կարող են փոշոտվել նաև քամու կամ այլ միջատների միջոցով։
Փեթակները կարող են դառնալ այգու արտադրողականության գործիք
Հայաստանում արդեն եղել են դեպքեր, երբ պտղատու այգիներ ունեցող մեղվապահները փեթակները տեղադրել են հենց այգիներում՝ ծաղկման շրջանում փոշոտումն ապահովելու նպատակով։ Հայկական մասնագիտական քննարկումներում այս մոտեցումը ներկայացվել է որպես այգեգործության և մեղվաբուծության փոխկապակցման կարևոր օրինակ։
Սա նշանակում է, որ այգեգործի և մեղվապահի համագործակցությունը կարող է փոխշահավետ լինել։
Այգեգործին անհրաժեշտ են մեղուները՝ բերքի փոշոտման համար, իսկ մեղվապահին՝ ծաղկող բույսերը՝ մեղուների նեկտարի և ծաղկափոշու համար։
Բայց պարզապես փեթակը այգի տեղափոխելը բավարար չէ
Փոշոտման արդյունավետությունը կախված է բազմաթիվ գործոններից։
Կարևոր է, թե երբ է սկսվում ծաղկումը, որքան ակտիվ են մեղուները, ինչ եղանակ է այդ օրերին, որքան ծաղիկ կա այգում և արդյոք կան համապատասխան փոշոտող սորտեր։
Խնձորի այգիների դեպքում, օրինակ, միայն մեղուների առկայությունը բավարար չէ, եթե այգում չկա համապատասխան սորտերի համադրություն՝ խաչաձև փոշոտման համար։
Այդ պատճառով այգու նախագծման ժամանակ պետք է հաշվի առնել ոչ միայն ծառերի քանակը, այլև սորտերի համատեղելիությունը և փոշոտման պայմանները։
Մեղուների համար էլ այգին է կարևոր
Փոշոտման մասին խոսելիս հաճախ մոռանում ենք հակառակ կողմի մասին։
Մեղուներին անհրաժեշտ է բավարար քանակությամբ նեկտար և ծաղկափոշի։ Մասնագետները նշում են, որ մեղվաընտանիքի առողջության համար կարևոր է ոչ միայն սննդի քանակը, այլև դրա բազմազանությունը։
Այս պատճառով այգու և հարակից տարածքների բուսական բազմազանությունը կարող է նշանակություն ունենալ նաև մեղվաբուծության համար։
Եթե մեղուները ծաղկման ավարտից հետո երկար ժամանակ սննդի աղբյուր չունեն, մեղվաընտանիքի համար պայմանները կարող են վատանալ։
Իսկ թունաքիմիկատնե՞րը
Այստեղ առաջանում է այգեգործի և մեղվապահի համագործակցության ամենակարևոր հարցերից մեկը։
Բույսերի պաշտպանության միջոցների կիրառումը պետք է կազմակերպվի այնպես, որ հնարավորինս նվազեցվի փոշոտող միջատների վրա բացասական ազդեցության վտանգը։ Հատկապես կարևոր է հաշվի առնել մշակաբույսի ծաղկման փուլը և օգտագործվող միջոցի ցուցումները։
Այգու սեփականատերը, եթե մոտակայքում մեղվաընտանիքներ կան, պետք է նախապես հաղորդակցվի մեղվապահների հետ և հետևի կիրառվող պատրաստուկների պիտակի ու մասնագիտական ցուցումներին։
Սա արդեն միայն մեղվաբուծության հարց չէ․ փոշոտող միջատների պահպանությունը անմիջականորեն կապված է գյուղատնտեսական արտադրողականության հետ։
Հայաստանի համար սա կարող է դառնալ համագործակցության նոր ձևաչափ
Հայաստանում, որտեղ պտղատու այգեգործությունն ու մեղվաբուծությունը երկուսն էլ կարևոր գյուղատնտեսական ուղղություններ են, կարելի է զարգացնել այգեգործների և մեղվապահների ավելի համակարգված համագործակցություն։
Օրինակ՝ ծաղկման շրջանում մեղվապահը կարող է պայմանավորվածությամբ փեթակներ տեղադրել այգում, իսկ այգեգործը կարող է նախապես տեղեկացնել նախատեսվող բույսերի պաշտպանության աշխատանքների մասին։
Այսպիսի համագործակցությունը կարող է օգնել և՛ այգու բերքատվությանը, և՛ մեղվաընտանիքների սննդային բազայի ապահովմանը։
Մեղրը միայն մեղուների ստեղծած արժեքը չէ
Մեղվաբուծության տնտեսական արժեքը գնահատելիս սովորաբար հաշվում ենք ստացված մեղրի կիլոգրամները և դրա վաճառքի գինը։
Բայց մեղուն ստեղծում է ևս մեկ արժեք, որը շատ ավելի դժվար է անմիջապես տեսնել՝ փոշոտման ծառայությունը։
ԱՄՆ գյուղատնտեսության նախարարության տվյալներով՝ մեղուները ԱՄՆ-ում փոշոտում են ավելի քան 130 տեսակի մրգերի, ընկուզեղենի և բանջարեղենի մշակաբույսեր, իսկ այդ փոշոտման տնտեսական արժեքը գնահատվում է միլիարդավոր դոլարներով։
Հայաստանի համար ևս կարևոր է մեղվաբուծությունը դիտարկել ոչ միայն որպես մեղրի արտադրություն, այլև որպես գյուղատնտեսության մյուս ճյուղերի արտադրողականությանը նպաստող ոլորտ։
Ի վերջո, առողջ փեթակը կարող է նշանակել ոչ միայն ավելի շատ մեղր, այլև ավելի արդյունավետ փոշոտում, իսկ լավ փոշոտումը՝ ավելի լավ բերք։
Ուստի այգեգործի համար մեղուն պարզապես մեղր արտադրող միջատ չէ․ այն կարող է լինել նրա բերքի կարևորագույն «աշխատողներից» մեկը։