Հայաստանում ոչխարաբուծությունը հազարամյակների պատմություն ունեցող ավանդական գյուղատնտեսական ուղղություն է, սակայն այսօր ոլորտի զարգացման հիմնական նպատակը միայն ոչխարների գլխաքանակի ավելացումը չէ։ Պետությունը փորձում է բարձրացնել կենդանիների արտադրողականությունը, բարելավել ցեղային կազմը և ստեղծել արտահանման ավելի մեծ հնարավորություններ։
ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության տվյալներով՝ Հայաստանում տարեկան արտադրվում է շուրջ 12 հազար տոննա ոչխարի միս, իսկ երկրի ներուժը հնարավորություն է տալիս տարեկան արտահանել մոտ 180-200 հազար գլուխ կենդանի ոչխար։
Պետությունը փոխհատուցում է տոհմային կենդանիների արժեքի մինչև 50%-ը
Ոչխարաբուծության և այծաբուծության զարգացման 2024-2028 թվականների պետական ծրագիրը նախատեսում է խթանել բարձր մթերատու տոհմային կենդանիների ձեռքբերումը և ներմուծումը։
Ծրագրի շրջանակում տնտեսավարողները կարող են պետական աջակցությամբ ձեռք բերել բարձր մթերատու ոչխարներ և այծեր։ Տոհմային մեկ կենդանու հաշվարկային առավելագույն արժեքը սահմանվել է 300 հազար դրամ՝ Հայաստանում ձեռքբերման դեպքում, և 450 հազար դրամ՝ արտերկրից ներմուծման դեպքում։ Աջակցությունը կազմում է ձեռքբերման արժեքի մինչև 50%-ը։
Ծրագրի պայմանները 2026 թվականին նաև փոփոխվել են։ Մասնավորապես, շահառուի կողմից ձեռք բերվող կենդանիների առավելագույն քանակը նախկին 300-ի փոխարեն հասցվել է 1000 գլխի։
Այս փոփոխությունը կարող է հատկապես հետաքրքրել այն տնտեսություններին, որոնք ցանկանում են փոքր հոտից անցնել ավելի խոշոր և մասնագիտացված արտադրության։
Ինչո՞ւ է ցեղային բարելավումը կարևոր
Ոչխարաբուծության եկամտաբերությունը կախված է ոչ միայն կենդանիների թվից, այլև դրանց մսատվությունից, պտղատվությունից և տեղական պայմաններին հարմարվողականությունից։
Պետական ծրագրի նպատակներից մեկն էլ հենց տեղական ցեղերի տոհմային և մթերատու հատկանիշների բարելավումն է, ինչպես նաև բարձր մթերատու և Հայաստանի պայմաններին հարմարեցված խառնացեղ կենդանիների ստացումը։
Ծրագրի հաշվարկներով՝ դրա իրականացման արդյունքում նախատեսվում է տեղական ոչխարների պտղատվությունը բարձրացնել 20%-ով, կենդանի զանգվածը՝ շուրջ 15 կգ-ով, իսկ այծերինը՝ 6-7 կգ-ով։ Ակնկալվում է, որ դրա շնորհիվ տարեկան հնարավոր կլինի լրացուցիչ արտադրել գրեթե 3 հազար տոննա ոչխարի և այծի միս։
Այսինքն՝ պետական աջակցության տրամաբանությունը ոչ թե պարզապես կենդանիների թվի ավելացումն է, այլ մեկ կենդանուց ստացվող արտադրանքի ավելացումը։
Հայաստանում արդեն փոխվում է ցեղային կազմը
Պետական աջակցության ծրագրերի շրջանակում 2019-2025 թվականներին Հայաստանում ձեռք է բերվել 2,282 գլուխ տոհմային ոչխար՝ բլանշ, դորպեր, ռոմանովյան, էիլբաևյան և հիսարյան ցեղերից։ Դրանցից ստացվել է շուրջ 17,898 գլուխ սերունդ։
Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ տոհմային կենդանիների ներմուծումը կարող է երկարաժամկետ ազդեցություն ունենալ հոտերի ցեղային կազմի վրա․ մեկ անգամ ձեռք բերված տոհմային կենդանիների սերունդը հետագայում կարող է օգտագործվել տեղական հոտերի բարելավման համար։
Արտահանման շուկան՝ Հայաստանի գլխավոր հնարավորություններից մեկը
Հայկական ոչխարաբուծության զարգացման կարևոր ուղղություններից մեկը արտաքին շուկաներն են։
Էկոնոմիկայի նախարարությունը նշում է, որ Իրանում և Արաբական Միացյալ Էմիրություններում հայկական գառան մսի և կենդանի ոչխարների նկատմամբ պահանջարկ կա։ Որպես հնարավոր արտահանման ուղղություններ նախարարությունը նախկինում առանձնացրել է նաև Իրաքը և Քուվեյթը։
Սա Հայաստանի համար կարևոր առավելություն է․ երկիրը ունի ընդարձակ արոտավայրեր, իսկ ոչխարաբուծությունը հատկապես զարգացած է նախալեռնային և լեռնային գոտիներում։ Ամենամեծ գլխաքանակներից արձանագրվում է Գեղարքունիքի, Սյունիքի, Արագածոտնի և Շիրակի մարզերում։
Միևնույն ժամանակ, արտահանման ընդլայնումը պահանջում է ոչ միայն բավարար քանակությամբ կենդանիներ, այլև կայուն արտադրություն, անասնաբուժական վերահսկողություն, կենդանիների հաշվառում և միջազգային շուկաների պահանջներին համապատասխանություն։
Հայաստանի ոչխարաբուծության մեծ ներուժը դեռ ամբողջությամբ չի օգտագործվում
Կառավարության ծրագրային փաստաթղթում նշվում է, որ ոչխարաբուծությունից և այծաբուծությունից ստացվող սննդամթերքի ու հումքի տարեկան համախառն արտադրանքի արժեքը փոքր-ինչ գերազանցում է 50 մլրդ դրամը, մինչդեռ ոլորտի առկա բնատնտեսական ներուժը հնարավորություն է տալիս այդ ցուցանիշը ավելի քան երեք անգամ գերազանցել։
Այսինքն՝ ոլորտի զարգացման ներուժը գնահատվում է ոչ միայն որպես գյուղական տնտեսությունների եկամտի աղբյուր, այլև որպես արտահանման և գյուղատնտեսական արտադրության ընդլայնման հնարավորություն։
Գլխավոր հարցը՝ կկարողանա՞ն արդյոք ֆերմերները մեծացնել արտադրությունը
Պետական աջակցության ծրագրերը ստեղծում են ավելի լավ ցեղային նյութ ձեռք բերելու հնարավորություն, սակայն դա ինքնին բավարար չէ։
Բարձր մթերատու ոչխար պահելու համար անհրաժեշտ են որակյալ կեր, արոտավայրերի ճիշտ կառավարում, անասնաբուժական սպասարկում, ժամանակակից պահման պայմաններ և իրացման կայուն շուկա։
Հետևաբար Հայաստանի ոչխարաբուծության ապագան կախված է ոչ միայն նրանից, թե քանի տոհմային կենդանի կներմուծվի, այլև նրանից, թե այդ կենդանիներից որքան արտադրանք կկարողանան ստանալ ֆերմերները և ինչ գնով այն կկարողանան վաճառել։
Եթե այս շղթան հաջողվի կառուցել՝ տոհմային կենդանի → բարձր արտադրողականություն → որակյալ միս → կայուն իրացում → արտահանում, ապա ոչխարաբուծությունը կարող է Հայաստանի գյուղատնտեսության այն ճյուղերից մեկը դառնալ, որտեղ աճի իրական ներուժ կա։